Voici « Autochtones Inc. », l’inouï marché émergent à l’intérieur du Canada

VUE D’AMÉRIQUE – Je vous emmène bien au-delà de l’image caricaturale, celle qui se cantonne aux tipis, aux costumes traditionnels, à l’art inuit du Grand Nord canadien. Les Autochtones prennent leur destin économique en main en créant des milliers d’entreprises qui brassent des affaires jusqu’en Europe.

— Chronique signée François Normand

Elles naissent partout ou presque, d’un bout à l’autre du pays. Elles sont dans la plupart des secteurs de l’économie canadienne, et certaines exportent même sur le marché européen. Les entreprises autochtones sont de plus en plus
dynamiques au Canada, mais cet écosystème demeure pourtant inconnu en Europe.

Au Québec, certains médias comme Les Affaires (le magazine économique et financier pour lequel je travaille) ont même commencé à utiliser l’expression « Autochtones Inc. » pour décrire cet écosystème entrepreneurial.

Cette expression est inspirée de la fameuse formule America Inc. que les Wall Street Journal et autres Fortune de ce monde utilisent pour parler de l’univers des affaires aux États-Unis, tout comme Quebec Inc. a été adoptée par la presse québécoise.

Les Autochtones comprennent trois groupes au Canada, soient les Premières Nations, les Inuits (dans le Grand Nord canadien) et les Métis. Autochtones Inc. incarne donc le réseau des entreprises créées par des milliers d’entrepreneurs inuits ou issus des Premières Nations au Canada, comme les Innus, les Cris ou les Hurons-Wendats, trois nations présentes au Québec.

Bon, j’anticipe déjà votre scepticisme en écrivant ces lignes. Autochtones Inc.? Un écosystème entrepreneurial? Des milliers d’entrepreneurs?

Je vous comprends.

Une image folklorique des Autochtones

Après tout, l’image que l’on a des Autochtones en Europe —et même au Canada— est assez caricaturale. Elle se cantonne souvent aux tipis, aux costumes traditionnels, de même qu’à l’art inuit du Grand Nord canadien.

De plus, quand les médias abordent la question autochtone, c’est la plupart du temps pour mettre en lumière —du reste, avec raison— les conditions socioéconomiques difficiles, voire exécrables, dans ces communautés au Canada.

Plusieurs d’entre elles n’ont même pas d’eau potable, sans parler du racisme systémique dont sont encore trop souvent victimes les Autochtones.

Cet été, la découverte des restes de centaines d’enfants autochtones sur les terrains des anciens pensionnats autochtones a aussi bouleversé les Canadiens, dévoilant un côté sombre de l’histoire du pays.

Willie Nahanee, 79 ans, est un membre de la nation Squamish Nation qui participe à l’enquête sur d’anciens pensionnats autochtones au sordide fonctionnement.

Pour autant, malgré toutes ces difficultés et ces drames, les Autochtones prennent leur destin économique en main en créant des entreprises qui brassent des affaires avec les autres entreprises canadiennes.

Au Québec seulement, on compte environ 1 000 entreprises autochtones, selon la Commission de développement économique des Premières Nations du Québec et du Labrador (CDEPNQL).

En 2016, le Québec comptait 182 890 Autochtones, selon le plus récent recensement de Statistique Canada.

Des statistiques de la Banque de développement du Canada (BDC), une agence fédérale qui appuie financièrement les PME canadiennes, permettent de mieux cerner l’ampleur de ce phénomène.

En entrevue à Les Affaires en 2018, un directeur de compte de la BDC a même utilisé l’expression « marché émergent » pour qualifier cet écosystème.

Ainsi, au 31 mars 2020 (les données les plus récentes), la BDC avait accordé des prêts totalisant 400 millions de dollars canadiens (270 millions d’euros) à 800 clients autochtones dans l’ensemble du Canada. Au Québec seulement, la BDC avait accordé des prêts s’élevant à 76 millions de dollars canadiens (51,3 millions d’euros) à 120 clients, ce qui représente 15 % de l’ensemble des interventions de la BDC au Canada.

La valeur moyenne de l’ensemble des prêts était inférieure à 250.000 $CA (168.700 €).

Bien entendu, il y a donc de nombreuses petites entreprises et commerces au détail dans l’écosystème entrepreneurial autochtone.

Mais il y aussi plusieurs grosses PME, notamment dans le secteur des transports.

On peut donner l’exemple d’Air Creebec, une société crie qui effectue des vols régionaux et nolisés au Québec ou en Ontario, sans parler d’Innukoptères, une entreprise innue qui a déjà servi le producteur d’énergie Hydro-Québec, la firme d’ingénierie SNC-Lavalin et la minière Rio Tinto.

Les Autochtones ont aussi créé d’importantes entreprises manufacturières.

Des leaders manufacturiers au Canada

Par exemple, Prémontex, une entreprise familiale de Wendake (la nation huronne-wendat, dans la région de la ville de Québec) est devenue au fil des ans le plus important fabricant de marches d’escalier au Canada.

Oui, oui, vous avez bien lu : le plus important fabricant de marches d’escalier au Canada.

Par ailleurs, parmi les entreprises autochtones exportatrices, on peut mentionner Granules LG, une PME innue de la communauté Mashteuiatsh, dans la région du Saguenay-Lac-Saint-Jean. Ce producteur de granules de bois et de bûches énergétiques exporte une partie de sa production en Europe.

Des Blancs et des Autochtones créent aussi des co-entreprises, comme la Scierie Opitciwan, située au centre du Québec, à des centaines de kilomètres au nord-ouest de Montréal.

Le Conseil des Attikameks d’Opitciwan —une communauté située dans la région de la Mauricie— détient 55% du capital de cette entreprise, tandis que Produits Forestiers Résolu (PFR), un important producteur et exportateur de bois d’œuvre, en possède 45%.

Pour favoriser la création d’entreprises et d’emplois dans leurs communautés, les Autochtones ont également mis sur pied des institutions de capital de risque comme Investissement Premières Nations du Québec (IPNQ).

Cet investisseur institutionnel —fondé par deux partenaires financiers québécois, dont le Mouvement Desjardins, et trois sociétés autochtones— ressemble en quelque sorte à la Société fédérale de participations et d’investissement (SFPI) en Belgique.

La mission de ce capital-risqueur est de faire des investissements directs dans des entreprises commerciales autochtones, communautaires ou privées.

Dynamique, malgré la Loi sur les Indiens

Malgré leur dynamisme, les entrepreneurs autochtones doivent composer avec un environnement juridique qui les pénalise, et ce, en raison de la Loi sur les Indiens, qui encadre la vie des Premières Nations au Canada.

Car, en vertu de l’article 89 de cette loi (qui n’affecte pas les Inuits et les Métis), un membre des Premières Nations ne peut pas hypothéquer la maison qu’il habite, car ces communautés sont privées du droit de propriété sur les réserves au Canada.

Selon des leaders économiques autochtones, cet article constitue un frein majeur à l’entrepreneuriat, car les Autochtones ont de la difficulté à trouver du financement pour se lancer en affaires.

Malgré cet article qui les pénalise, des Autochtones aux quatre coins du Canada réussissent à créer des entreprises. Les initiatives à gauche et à droite se multiplient d’ailleurs pour les aider.

En avril, le gouvernement canadien, la BDC et l’Association nationale des sociétés autochtones de financement (ANSAF) ont annoncé la création d’un nouveau fonds de croissance pour appuyer les entrepreneurs autochtones, dont la première ronde de financement a permis d’amasser 150 millions $CA (101 M€).

Pendant des décennies, les entreprises et les investissements canadiens qui s’intéressaient aux marchés émergents n’avaient d’yeux que pour l’Asie, l’Amérique latine et l’Europe orientale.

Or, depuis quelques années, ils s’intéressent de plus en plus à Autochtones Inc., un marché émergent à l’intérieur du Canada. Peut-être le temps est-il venu que les entreprises et les investisseurs belges actifs au Canada commencent eux aussi à s’y intéresser.

Chronique signée François Normand

Dans son analyse géopolitique mensuelle “Vue d’Amérique“, le journaliste québécois François Normand traite d’enjeux nord-américains qui sont d’intérêt pour les gens d’affaires et les investisseurs belges. François travaille au magazine économique Les Affaires de Montréal. Historien de formation et étudiant au MBA, il cumule 25 ans d’expérience, et s’est notamment spécialisé en commerce international et dans l’analyse du risque géopolitique. Au fil des ans, il a réalisé plusieurs reportages en Europe, en plus d’avoir déjà réalisé un stage auprès des institutions de l’Union européenne, à Bruxelles.

Retrouvez les précédentes chroniques “Vue d’Amérique”:

Toenemend aantal zieken ondermijnt onze welvaartsstaat: 1,7 miljoen mensen op actieve leeftijd zijn niet beschikbaar voor de arbeidsmarkt

1,7 miljoen mensen op actieve leeftijd zijn niet beschikbaar voor de arbeidsmarkt. Voor de snelst groeiende groep onder hen is dat door ziekte of invaliditeit. Als we meer mensen aan het werk willen om de coronaschade weg te werken, en vooral om de toekomst van onze welvaartsstaat veilig te stellen, zijn specifieke maatregelen op dit vlak nodig. 

Een van de kernproblemen van onze arbeidsmarkt, en bij uitbreiding van onze hele welvaartsstaat, blijft dat er gewoon te weinig mensen werken. In 2019 was één op vier van de 20- tot 64-jarigen in ons land niet actief op de arbeidsmarkt, na Italië en Griekenland het hoogste in Europa. Dat zijn 1,7 miljoen mensen op actieve leeftijd die niet beschikbaar zijn voor de arbeidsmarkt. Voor de belangrijkste en snelst groeiende groep daarvan gaat het om inactiviteit door ziekte of invaliditeit. 6,4% van de 20- tot 64-jarigen, of 430.000 mensen, zat in 2019 in die situatie, opnieuw een cijfer bij de Europese top. Hun aantal is verdubbeld sinds 2005. En corona zal deze cijfers nog hoger duwen. Ook na eerdere crisissen bleek onze neiging om mensen buiten de arbeidsmarkt te parkeren. Als we straks veel meer mensen aan het werk willen om de coronaschade weg te werken, en vooral om de toekomst van onze welvaartsstaat veilig te stellen, moet dit een belangrijke beleidsprioriteit zijn.

Aantal inactieve 50-plussers door ziekte of invaliditeit is sinds 2005 verdubbeld

De oorzaak van de snelle stijging is niet meteen duidelijk. Maar het lijkt alvast niet doordat werken hier zoveel zwaarder zou zijn. Voor allerlei indicatoren van moeilijke werkomstandigheden scoort België vrij goed. België hoort tot de Europese landen waar nacht- en avondwerk, ploegenarbeid en weekendwerk het minst voorkomen. Voor jobs met lange uren zitten we op het Europese gemiddelde. Bovendien is er in dat soort indicatoren geen verslechtering te merken die samenvalt met de toename van het aantal zieken/invaliden. Die toename deed zich vooral voor bij de ouderen. Het aantal 50-plussers dat inactief is door ziekte of invaliditeit klom van 117.000 in 2005 naar bijna 250.000 in 2019. Die toename loopt parallel met de verstrenging van allerlei vervroegde uittredingsmogelijkheden, wat suggereert dat er allicht sprake is van een zekere verschuiving tussen statuten. 

Inzetten op preventie

Als we de komende jaren echt werk willen maken van de werkzaamheidsdoelstelling van 80%, dan zullen er ook inspanningen nodig zijn op dit vlak. Dat impliceert onder meer veel meer inzetten op preventie. Minder dan 2% van de uitgaven voor gezondheidszorg gaan naar preventie, bij de laagste van Europa. Daarnaast hoeft ziekte/invaliditeit geen zaak van alles of niets te zijn op de arbeidsmarkt, wat nu al te vaak het geval is. Er kan beter gefocust worden op wat wel mogelijk is door veel meer mogelijkheden te creëren waar werk en uitkering gecombineerd kunnen worden. Dat vereist ook meer, snellere en actievere begeleiding van de betrokken. Zonder aandacht voor deze toenemende groep inactieven kunnen we de werkzaamheidsdoelstellingen alleszins vergeten.  

De auteur Bart Van Craeynest is hoofdeconoom bij Voka en auteur van het boek ‘Terug naar de feiten’.

De toekomst is niet zoals gisteren

Het is die tijd van het jaar waarin het kleine Zwitserse bergdorpje Davos normaal wordt overspoeld door de best and brightest van de politieke en economische wereld. Dit jaar zal het Wereld Economisch Forum (WEF) er wat anders uitzien, nu alles digitaal wordt georganiseerd. Een constante blijft: het “Global Risks Report”. Voor dat jaarlijks rapport vraagt het WEF aan risicomanagers en CEO’s wat zij als de grootste risico’s in de komende 10 jaar zien.  

Dit jaar is de grootste nieuwkomer in de Top 5: “infectieziekten”. Dus meer dan een jaar na het ontstaan het Coronavirus in het Chinese Wuhan, voorspelt het WEF dat deze een risico vormen. Vorig jaar was er hier geen sprake in het rapport. 

Laat ons even kijken naar welke risico’s het WEF-rapport nog “voorspeld” heeft. In 2013-2014 zagen we de invasie van Oekraïne door Rusland en de annexatie van de Krim. De WEF-rapporten van 2013 en 2014 maakten geen gewag van het risico op interstatelijk conflict. Vanaf 2015 dook dit wel op in de rapporten als één van de toprisico’s. 

In 2014-2015 is er de Europese migratiecrisis. De twee jaren daarna zien we onvrijwillige migratie opduiken bij de toprisico’s. Maar de rapporten in de jaren voordien repten met geen woord over een risico op “onvrijwillige migratie.” En in 2015-2016 zijn er de terroristische aanslagen in Europa. De lezer raadt al welk thema opduikt in de toprisico’s in 2017 en waar geen sprake was in de rapporten van de jaren voordien. Hier zien we dat het vaak heel moeilijk is om af te stappen van het idee dat de toekomst zoals gisteren is. 

De risico’s van gisteren

Zelfs voor top-CEO’s van de grootste bedrijven ter wereld, die miljoenen verdienen juist om vooruitziend te zijn, en risicomanagers, wiens job het is om dergelijke zaken te voorspellen, is het moeilijk om verder te kijken dan wat er juist gebeurd is. De rapporten van het WEF zijn dus vooral nuttig als inventaris van wat er in de jaren voordien gebeurd is. Hun voorspellende waarde is echter beperkt.

De psychologen Tversky en Kahneman noemen dit de beschikbaarheids-heuristiek. Mensen hebben sterk de neiging om als ze gevraagd worden hoe groot de kans is dat een gebeurtenis zich zal voordoen, te gaan kijken hoe vaak men zich deze gebeurtenis herinnert. Als er recent dus een hele reeks overstromingen is gebeurd of veel aandacht kreeg in de media, zal men de kans op zo’n gebeurtenis hoger inschatten. Een klassiek voorbeeld is dat de meeste mensen het risico’ op een vliegtuigcrash veel hoger inschatten dan op een auto-ongeval. Net omdat vliegtuigcrashes disproportioneel veel media-aandacht krijgen in vergelijking met auto-ongevallen die veel meer voorkomen. 

Voor sommige zaken kloppen de voorspellingen wel. Vorig jaar bijvoorbeeld waren “extreem weer” en “natuurrampen” bij de toprisico’s. En de bosbranden van het voorbije jaar hebben dit bevestigd. Maar ook dit waren zaken die zich de voorbije jaren voor hadden gedaan. Ze stonden dus nog op het netvlies gegrift van de bevraagde CEO’s en risicomanagers. Uiteraard is de toekomst soms wel als gisteren. De gevolgen van de klimaatverandering kunnen we dus met veel zekerheid blijven voorspellen de komende jaren. 

Meer verbeelding

Maar ook andere zaken had men met meer verbeelding kunnen zien aankomen. Na de uitbraak van het Coronavirus ging de TED-talk waarin Microsoft stichter Bill Gates waarschuwde voor een globale pandemie. Dat filmpje was van 2014. De voorbije twee decennia zagen we uitbraken van SARS, MERS, Zika en heel wat andere infectieziekten. De economische impact hiervan was ook al groot, zeker op bijvoorbeeld het toerisme. Zo werd de impact van MERS op toerisme in Zuid-Korea geschat op 2,6 miljard dollar. Ondanks deze waarschuwingen waren de luchtvaarmaatschappijen en reisorganisatoren totaal onvoorbereid op een pandemie. 

Een land als Zuid-Korea dat een ernstige uitbraak van het MERS-virus kende was wel voorbereid op covid-19 en had een efficiënt track-and-trace systeem klaar staan. Hier speelde de beschikbaarheidsheuristiek in hun voordeel. 

Scenario’s

We kunnen die beschikbaarheidsheuristiek echter ook in ons voordeel draaien door te gaan werken met fictieve scenario’s. Onze directe ervaringen zijn per definitie beperkt. Maar we kunnen die uitbreiden door ons in te beelden dat we in een bepaald scenario beland zijn, in een fictieve toekomst. En zo kunnen we testen of we daar als land, als bedrijf, als individu klaar voor zijn. 

En misschien moet het WEF het geweer van schouder veranderen. In plaats van elk jaar CEO’s en risicomanagers te bevragen wat er zich waarschijnlijk zal voordoen kan best eens een aantal toekomstdenkers aan het werk worden gezet zetten om te kijken wat er zich allemaal zou kunnen voordoen. De voorspellende waarde van de rapporten zou er niet per se mee verbeteren, de bruikbaarheid voor de WEF-leden om zich erop voor te bereiden des te meer. 


De auteur Hans Diels is toekomstdenker en expert geopolitiek bij ETION, een forum voor geëngageerd ondernemen.

Twitter: @hans_diels


Bepaalt de AstraZeneca-discussie het verder verloop van de Europese vaccinatiecampagne?

Elke dag wordt het duidelijker hoe slecht de vaccinatiecampagne tegen Covid in de EU verloopt in vergelijking met het Verenigd Koninkrijk, de Verenigde Staten en uiteraard Israel, dat nu reeds de helft van de bevolking inentte.  

Hier zijn verschillende verklaringen voor, en het is goed mogelijk dat er heel wat beterschap op komst is, maar dan zal dit in elk geval nauw samenhangen met één vaccin, dat van het Brits-Zweedse AstraZeneca. Dat is cruciaal is, althans volgens Duits parlementslid Karl Lauterbach, de gezondheidsexpert van de sociaaldemocratische coalitiepartner van Angela Merkel’s CDU-CSU, die stelt dat het “van het AstraZeneca vaccin [afhangt] of Duitsland het al dan niet goed zal doen” op vlak van de vaccinatiecampagne. 

AstraZeneca: 36 procent van de vaccins die de EU in mei verwacht

De AstraZeneca – vaccins maken zowat 36 procent uit van de dosissen vaccin die de EU in mei verwacht. Ook voor ons land is het belangrijk, omdat het een kwart uitmaakt van alle door België bestelde vaccins, en ook omdat het eenvoudigweg in de koelkast kan worden bewaard, en niet in de diepvries op min 70 graden, zoals met het Pfizer vaccin. 

Recent waren er productieproblemen bij de Belgische fabriek die mee AstraZeneca – vaccins produceert en specifiek verantwoordelijk is voor virale vectoren, wat er voor zorgt dat EU-lidstaten tegen einde maart geen 80 maar slechts 31 miljoen dosissen van het vaccin zouden krijgen.  Die problemen waren niet onverwacht, want reeds in juni was er twijfel of men wel genoeg geschikt personeel zou vinden om deze ongeziene operatie tot een goed einde te brengen. Men moet immers in een paar maanden klaarspelen waar men in andere omstandigheden enkele jaren tijd voor heeft. 

AstraZeneca werd hiervoor terechtgewezen door de Europese Unie, die ondertussen zelf onder vuur is gekomen voor haar aankooppolitiek van vaccins. Volgens de Europese Commissaris schond AstraZeneca het contract dat met de EU was gesloten. Ze wil dat het bedrijf voor het VK bestemde vaccins aan de EU levert.

Geen resultaatsverbintenis…

Pascal Soriot, de Franse ceo van AstraZeneca ontkent dat er sprake is van contractbreuk: “Het contract met het Verenigd Koninkrijk werd drie maanden voor het Europese contract getekend. Daardoor hadden we drie maanden extra om alle problemen in de productie op te lossen.” 

Volgens hem is er in het contract ook geen resultaatsverbintenis voor zijn bedrijf: “We verbonden ons tot niets. We zeiden alleen dat we ons uiterste best gingen doen. De reden waarom we dit zeiden, is dat Europa toen (bij de sluiting van het contract in augustus, red.) ongeveer op hetzelfde moment als het Verenigd Koninkrijk leveringen wilde krijgen, hoewel het contract drie maanden later getekend was. Daarom zeiden we: ‘Oké, we gaan ons best doen, we gaan het proberen, maar we kunnen ons contractueel niet verbinden omdat we drie maanden achterliggen op het Verenigd Koninkrijk.’” 

… enkel een inspanningsverbintenis

Het contract is niet openbaar gemaakt, maar in gelijkaardige contracten, met Curevac bijvoorbeeld, is enkel een inspanningsverbintenis voorzien. Het zou verbazing wekken als AstraZeneca zomaar openlijk zijn contractuele verbintenissen zou schenden. Verder lijkt het onwaarschijnlijk dat het bedrijf een resultaatsverbintenis zou hebben onderhandeld, gezien het feit dat al in juni duidelijk was dat de Belgische fabriek waarmee het bedrijf samenwerkt moeite zou hebben om het geplande tempo te volgen, onder meer door de moeilijkheid geschikt personeel te vinden.

Wat is er dan aan de hand? Zoekt de Europese Commissie een zondebok voor eigen falen, zoals sommigen suggereren, zeker nu nationale media harde kritiek op de EU geven? De supranationale bureaucratie stelde immers ook voor om zo snel mogelijk een register aan te leggen over het aantal vaccins tegen covid-19 dat vanuit de EU wordt uitgevoerd, een nauwelijks verhulde dreiging om de export van vaccins aan banden te leggen. Diezelfde Europese Commissie waarschuwde nochtans tot dusver steeds voor “vaccin-nationalisme” en beweerde enkele weken terug nog genoeg vaccins te hebben. 

Peter Liese, Europarlementslid voor de Duitse CDU, ging zelfs nog een stap verder, en dreigde openlijk met “het blokkeren van de uitvoer van BioNTech, het Pfizer vaccin, naar het Verenigd Koninkrijk, dat “beter twee keer nadenkt” – daarbij negerend dat AstraZeneca een privaat bedrijf is. 

België, het vaccinproducerende land bij uitstek

Alle partijen hebben er uiteraard belang bij dat dit in der minne wordt geregeld, maar als het contractueel is vastgelegd dat het VK recht heeft op vaccins die door AstraZeneca in de EU worden geproduceerd, moet dat worden gehonoreerd. Zeker voor ons land, dat zowat het vaccinproducerende land bij uitstek is, kan deze belangrijke economische sector schade oplopen door populistisch Europees vaccinprotectionisme.

In juni, kort nadat het VK een akkoord met AstraZeneca bereikte, stond het bedrijf ook dicht bij een akkoord met vier EU-lidstaten – Nederland, Duitsland, Frankrijk en Italië, die gezamenlijk onderhandelden. Op dat moment beval Angela Merkel echter, onder meer na protest van België, aan haar Minister van Volksgezondheid dat de Europese Commissie de verantwoordelijkheid voor die onderhandeling moet krijgen, en zo geschiedde. Toen duurde het echter nog tot augustus voor een akkoord werd bereikt met AstraZeneca.  

EU prioriteerde prijs boven snelheid

Volgens Politico Europe “prioritiseerde de Europese Unie de prijs van het vaccin over snelheid” en “verkreeg de EU wel [vaccins] aan de laagste prijzen ter wereld, maar aan welke kost?” 

Het is natuurlijk zo dat als alle EU-landen afzonderlijk hadden onderhandeld, er ook serieuze spanningen waren ontstaan, maar was het uiteindelijk wel zo verstandig om de Europese Commissie, een supranationale bureaucratie die maar al te vaak graag een eigen agenda volgt, verantwoordelijkheid te geven voor dit enorm belangrijke proces? Was het niet beter geweest dat de 27 lidstaten buiten de EU om een onderhandelingsteam hiervoor de opdracht gaven? De agressieve communicatie van de Europese Commissie, met een beschuldiging van contractbreuk door AstraZeneca, kan als extra argument dienen hiervoor. 

De zogenaamde “politisering” van de Europese Commissie

Dit is één van de gevolgen van de zogenaamde “politisering” van de Europese Commissie, een doelstelling die voormalig Commissievoorzitter Juncker openlijk steunde, al was de Commissie voordien natuurlijk ook wel politiek. Het probleem met een gepolitiseerde Commissie is dat zo’n instelling wel grote macht krijgt, maar tegelijk veel minder onder druk komt te staan van publieke opinie, de nationale pers en politieke backbenchers dan nationale regeringen. Er is wel een Europees Parlement, maar in de praktijk fungeert dit niet als controleorgaan op de Commissie, maar eerder als een motor die de Commissie net aanzet om nog meer geld uit te geven of nog meer macht te verwerven. 

Waar zijn de ‘dealmakers’?

Zo keurt het Europees Parlement steeds zonder morren de Europese uitgaven goed, ook al worden daarbij soms serieuze kanttekeningen geplaatst door de Europese Rekenkamer. De Europese Commissie bestaat uit niet-verkozen, benoemde ambtenaren, en is helemaal niet geschikt om grote beleidskeuzes te gaan maken. De optie nemen om voor een lage prijs eerder dan voor snelheid van levering van de vaccins te gaan, is er zo één. Technisch gezien was die keuze wel gedekt door de 27 regeringen, maar die laten de gepolitiseerde Europese Commissie nu natuurlijk maar al te graag de volle laag krijgen, wat moeilijker zou zijn geweest bij een technisch onderhandelingsteam aangesteld door de 27. De hoofdschuldigen van de politisering van de Europese Commissie zijn dus de nationale regeringen.

Laat ons nu echter vooral hopen dat de productieproblemen bij AstraZeneca snel worden verholpen en dat de vaccinatie in Europa dan voluit op gang kan komen. Bovenop de discussie over de productie komen nu Duitse twijfels over de vraag of het AstraZeneca vaccin wel helpt bij 65-plussers. Het probleem lijkt een gebrek aan data te zijn om hierover uitspraak te kunnen doen.

Meer nog dan wat in Europa gebeurt zijn de volgende weken cruciaal om te zien hoe de pandemie evolueert in vaccinatie-koploper Israel. Indien de huidige vaccins toch te weinig zouden aanslaan op de nieuwe varianten van het virussen, verwacht men daar dat de exit uit de pandemie niet in de komende maand, maar pas ten vroegste binnen een half jaar kan beginnen, gezien er dan nieuwe vaccins nodig zullen zijn.

De auteur Pieter Cleppe is verbonden aan de denktank Property Rights Alliance

@pietercleppe

Onze vaccins zitten op de Europese trein der traagheid

In Johan Daisne’s magisch-realistische roman ‘De Trein der Traagheid’ dommelt de naamloze hoofdfiguur op een warme lenteavond tijdens een treinreis in. Wanneer hij vervolgens weer ontwaakt, blijken ook al z’n medepassagiers in een diepe slaap verzonken. Zat de man op het traject tussen Brussel en Straatsburg?

De Europese portefeuille Volksgezondheid is in handen van Stella Kyriakides. Nooit van gehoord? Na zich enkele jaren verdienstelijk te hebben gemaakt in het Cypriotische parlement, leidt ze nu wat het belangrijkste EU-programma is sinds de Tweede Wereldoorlog. Maar net als 25 van de 27 huidige EU-commissarissen heeft Kyriakides geen enkele ervaring in de zakenwereld. Misschien was iets meer bewezen competentie op dat terrein toch aangewezen geweest.

EC-commissaris Volksgezondheid Stella Kyriakides (Olivier Hoslet/Pool Photo via AP)

Traagheid hier, daar en overal…

De Europese Commissie vroeg de lidstaten vorige week om het ritme van de vaccinering van de bevolking dringend te versnellen. Maar als een reeks landen amper of nog niet kan vaccineren, heeft dat enkel te maken met de traagheid die de beslissingsneming in Brussel regeert. 

Het Europese Geneesmiddelenagentschap (EMA) is het orgaan dat van alle westerse landen langst nodig heeft gehad om de vaccins van Pfizer en Moderna goed te keuren. Het vaccin van AstraZeneca is door de EMA nog steeds niet goedgekeurd. Terwijl dat in het VK al in december gebeurde. Vaccinering is nochtans een race tegen de tijd, want er staan vele duizenden mensenlevens op het spel. Zonder te spreken over de toename in mentale problemen die nu overal opduiken. Vooral bij onze jongeren.

Ook is er de bureaucratische rompslomp van quota’s en herverdelingsmechanismen, die de distributie van de vaccins in de 27 EU-landen vertraagt. Alles moet verder gebeuren tegen een zo laag mogelijke prijs, alsof dat de hoofdbekommernis is. Volgens Guntram Wolff, directeur van het Bruegel Instituut en nochtans een loyale fan van Brussel, ‘kost deze goedkope aanpak op onbegrijpelijke manier mensenlevens. Dat terwijl lockdowns honderden miljarden kosten.’

Volgens het doorgaans goed ingelichte Franse blad Le Canard Enchainé heeft de EU ook geen enkel bonussysteem voorzien voor de snellere levering van vaccins. Wat AstraZeneca ertoe zou hebben aangezet de gedeeltelijk in België geproduceerde vaccins naar het VK uit te voeren.

De foute ‘whatever it takes‘?

Hadden we dus niet beter ingezet op een ‘wathever it takes’ waar het de aankoop van vaccins betreft? Eerder dan op een ‘whatever it takes’ om zieken, werknemers en bedrijven overeind te houden. Andere landen deden dat wel, maar bij ons is kostbare tijd verloren gegaan. 2 op elke 100 EU-inwoners zijn vandaag al ingeënt tegen Covid-19. Drie keer minder dan in de VS, vijf keer minder dan in het VK en twintig keer minder dan in het hyperefficiënte Israël.

Een Israëlische vrouw krijgt het Pfizer COVID-19 vaccin toegediend in een drive-in vaccinatiecentrum in de stad Haifa. (AP Photo/Sebastian Scheiner)

Dan is er het met veel brouhaha aangekondigde Europese noodfonds van 750 miljard euro. Twee derde van de door de VS aan bedrijven beloofde hulp is al op hun rekening gestort. Maar EU-landen hebben tot eind april om hun plannen op dat vlak voor te leggen. Het geld zou dan tussen deze zomer en… eind 2025 worden overgemaakt. 

Het noodfonds: een politiek succes, maar economisch ontoereikend

Volgens Adam Tooze, de Britse historicus en directeur van het European Institute, die doceert aan de Columbia University, is de omvang van het noodfonds nu al kleiner dan de terugval in investeringen die in de EU wordt opgemeten. Ook voormalig Duits minister van Financiën Schaüble denkt dat er te lang is gepalaverd over de omvang van het fonds. Te weinig is nagedacht over waar en hoe het geld moet worden ingezet. Het noodfonds moest dienen als een politiek succes, maar is economisch gewoon ontoereikend.

Dat het Internationaal Monetair Fonds dinsdag zijn economische groeiprognoses voor de EU verlaagde, terwijl die voor de VS en Japan naar boven toe werden aangepast, moet dus niet verwonderen.

Uiteraard werken al deze landen met verschillende, vaak onvergelijkbare parameters. De EU biedt een veel robuuster sociaal vangnet dan de VS. Het Avondland werpt zich ook graag op als een voorloper in de strijd tegen de klimaatwijziging. 

Toch kan niemand zich van de gedachte ontdoen dat we bij elke crisis achterlopen op de feiten. Na de mondmaskers en de testcapaciteit, zijn het nu de vaccins. Terwijl de EU ondertussen iedereen behalve zichzelf de schuld tracht te geven voor alles wat fout loopt, stapelen de problemen zich op. De economische achterstand en het daaraan gelinkte verlies dat we oplopen omdat wij amper of niet vaccineren en de VS, het VK en andere wel, zal uiteindelijk resulteren in nog een bijkomende factuur. Die zal niet – zoals we onszelf graag wijsmaken – worden betaald door de volgende generatie belastingbetalers, maar ook door de huidige. En indien we er niet in slagen de bevolking snel en efficiënt te vaccineren, zal de buitenwereld de EU niet langer als een grootmacht beschouwen.

‘Kamala for president’

Het Amerikaanse volk heeft gesproken. Wel met gespleten tong, maar goed, uiteindelijk viel de teerling in het voordeel van Joseph Robinette Biden jr. Oef. Zover zijn we.

Het is natuurlijk geen geheim dat de president elect reeds een gezegende leeftijd heeft van ondertussen 78 winters. Hij beschrijft zichzelf dan ook graag als een ‘overgangsfiguur’, wat ons naadloos brengt bij de echte ster van deze verkiezingen: Kamala Harris.

Honderd jaar nadat vrouwen in Amerika stemrecht hebben gekregen, is Kamala Harris de eerste vrouwelijke vicepresident van de Verenigde Staten. Als kind van een Indiase moeder en een Jamaicaanse vader zal ze ook de eerste niet-blanke vrouw zijn die het ambt bekleedt.

Kamala Harris
Kamala Harris. Foto: Isopix

De keuze van de Democraten om Harris naar voren te schuiven als running mate was briljant. Plots haalde de campagne 34,2 miljoen dollar extra aan steun op. En hoewel haar eigen gooi naar het presidentschap mislukte, is Harris immens populair bij vrouwen, en vooral bij zwarte vrouwen. Uit exitpolls blijkt dat 91 procent van de zwarte vrouwen stemde voor Biden-Harris, het hoogste percentage van alle raciale groepen. En het waren die laatsten die het duo Biden-Harris onder meer via het traditionele republikeinse Georgia richting het benodigde aantal kiesmannen duwden.

De kans bestaat dus dat Kamala Harris na (of tijdens …) Bidens ambt president van de Verenigde Staten wordt. De figuur Harris mag dan op het eerste gezicht vooruitstrevend en atypisch lijken, toch symboliseert ze net dat wat Amerika echt groot maakte. Als een gekleurde vrouw met een migratieachtergrond vertegenwoordigt Harris namelijk de ware ziel van het pre-Trump-Amerika: een machtige natie gebouwd door immigranten. Ik heb tijdens het Trumpregime vaak getwijfeld aan de mentale helderheid van de Amerikanen en het was pas nadat ik vorig jaar Harris’ boek The Truths We Hold gelezen had, dat ik er vertrouwen in kreeg dat het ‘Beloofde Land’ opnieuw de weg zou vinden. En dat net zij nu mee aan die weg mag timmeren, is natuurlijk very good karma.

Feit is dat eenmaal de overwinningsroes is weggeëbd, Kamala Harris voor een loodzware taak staat: Amerika heeft gekozen voor een zwarte vrouw als vicepresident, op een moment dat 70 miljoen mensen gestemd hebben voor een zittende president die van racisme en seksisme zijn handelsmerk gemaakt heeft. Een makkelijke rit zal het dus niet worden, maar na vier lange, lange jaren wordt het alvast opnieuw een rit in de goede richting.

Famke Robberechts is editor-in-chief van Newsweek

Asbest op mijn oogleden

Nu 2020 op zijn einde loopt wordt het stilaan tijd voor eindejaarslijstjes. Daarbij zou ik graag een nieuwe categorie in het leven willen roepen, die van de ‘slechts getimede boeken’. Welk boek is op het minst gunstige moment verschenen? Als eenmansjury zou ik met unanieme beslissing de hoofdprijs aan James Hamblins Schoon toekennen. Het is een boek vol anekdotes en wetenswaardigheden over onze hedendaagse obsessie met huid en hygiëne. Daarbij komt veelvuldig aan bod waarom het zo’n probleem is dat we altijd maar smetteloos proper willen zijn. Een belangrijke onderliggende boodschap van het boek is dat we ons niet te vaak mogen wassen. En dat precies op een moment waarop virologen, infectiologen en epidemiologen ons aanraden om vaker dan ooit onze handen te wassen.

Onze hygiëne-obsessie is niet enkel nutteloos, maar zelfs kwalijk. Hamblin, docent aan de Yale School of Public Health en redacteur bij The Atlantic, was zich uiteraard zelf bewust van de ongelukkige timing van zijn boek. Hij schreef nog inderhaast een extra paragraaf aan het einde van zijn voorwoord, om aan de lezer duidelijk te maken dat hij zijn manuscript had voltooid nog voor corona de wereld overnam.

‘Asbest in schoonheidsproducten is niet verboden in de Verenigde Staten’

Misschien is het paradoxaal genoeg wel precies door die slechte timing, dat de timing van zijn boek dan weer heel goed zit en des te meer opvalt. En opvallen mag zijn boek zeker. Want hoewel het weinig nieuwe, baanbrekende inzichten bevat (dat less soms more is in hygiëne en dat de massaconsumptie van specifieke verzorgingsproducten voor elk specifiek lichaamsdeel vooral een kwestie van commerciële exploitatie en artificieel gecreëerde behoeftes is, hebben we allemaal al wel eens gehoord), bevat het boek wel een hele resem opvallende anekdotes en verhalen.  

Het meest verstandsverbijsterende was voor mij het gebruik van asbest in schoonheidsproducten. Het klinkt haast te gek voor woorden, maar in de Verenigde Staten is dat niet verboden. Zonder het te weten zit je make-up met asbest op je oogleden te smeren. Nog dit jaar zijn er verschillende onderzoeken uitgevoerd waaruit blijkt dat asbest aangetroffen is in de producten van meerdere make-upmerken. Hamblin merkt op dat er in de VS simpelweg geen bevoegde instantie bestaat om daartegen concreet te ageren. De FDA – de US Food and Drug Administration – is inzake consumentenbescherming voor cosmeticaproducten een tandeloze waakhond. Asbest in schmink. Shampoo die haaruitval bij duizenden mensen blijkt te veroorzaken. Het passeert allemaal als gevolg van te lakse wetgeving en chronisch personeelstekort bij de FDA.

Zo is het maar al te vaak: wat in Europa ondenkbaar zou zijn, kan in de VS door de beugel. Of het nu gaat over de veiligheidsnormen voor wagens, de schoonheidsindustrie of de voedselindustrie: in de VS nemen ze het niet altijd even nauw met consumentenbescherming.

We vergeten het soms, en vaak vinden we het zelfs ergerlijk, maar regulering is er niet om de dingen moeilijker, maar om ze beter te maken. Het is iets wat ons dagdagelijks leven bepaalt – we zijn immers dag in dag uit consument – en toch staan we er zelden of nooit bij stil, maar consumentenbescherming is van wezenlijk belang voor ons eigen welzijn en voor de volksgezondheid. Wie in zijn badkamerkast verzorgingsproducten uit de VS heeft staan, kijkt misschien toch maar beter het ingrediëntenlijstje even na. Zonder de nodige regulering kan er een heel lelijke kant aan schoonheidsproducten zijn. Zonder de nodige regulering kunnen gezondheidsproducten heel ongezond blijken.

Verliezen als levenskunst

Een nieuwe variant van Monopoly deed me onlangs de wenkbrauwen fronsen. In de reclame voor het gezelschapsspel klonk het dat niemand meer hoeft te verliezen. Het gaat immers om een variant waarbij de regels van het spel omgegooid worden. Verliezers worden daardoor winnaars. In de gevangenis vliegen, onwijselijk met je geld omgaan; het wordt allemaal beloond in de nieuwe creatie.

De reden waarom dit me een nogal bedenkelijke insteek lijkt, ligt niet louter in het feit dat we hier met een zekere morele inversie te maken hebben. Slechte dingen belonen; vanuit educatief en moreel oogpunt is dat niet helemaal probleemloos. Wat me eveneens tegen de borst stuit, is de manier waarop de daad van verliezen geproblematiseerd wordt.

Weg met huilbuien! Weg met de spelletjesavonden die eindigen in scheldtirades! Gedaan met spelborden die de lucht in vliegen! Weg met al dat geweeklaag over hoe oneerlijk alles is verlopen! Het zijn maar enkele manieren waarop de nieuwe Monopoly voor Slechte Verliezers aangeprezen wordt. Maar als we dat doordrijven betekent dit ook: weg met kinderen die leren tegen hun verlies te kunnen!

Gezelschapsspellen kunnen verschillende educatieve doeleinden dienen. Je leert dat geluk en toeval niet zelden een factor zijn in succes en in het leven. Je leert het gezelschap van het gezelschapsspel – het moment van samenzijn – naar waarde schatten. En ook leer je te verliezen.

Iedereen met kinderen weet dat de kunst om goed te verliezen geen aangeboren kunde is. Het is een teken van geestelijke ontwikkeling en een cruciaal deel van opgroeien om niet te stampvoeten of te schreien wanneer je verliest. Je leert ook een ander zijn succes te gunnen. En wanneer die ander dan ook nog een broer, zus, ouder of vriend is, is dat des te belangrijker. Het toppunt van kleinmenselijkheid is niet tegen je verlies kunnen.

Weinig aspecten van onze menselijke natuur zijn zo lelijk als na-ijver, afgunst en jaloezie. Dat geldt in het bijzonder ten aanzien van iemand die je dierbaar is of zou moeten zijn.

Niet per se alles te hoeven winnen, een ander zijn succesjes gunnen; het zijn belangrijke vaardigheden en componenten voor een gelukkig en geslaagd leven. Wie niet tegen zijn verlies kan, zal zich onvermijdelijk verteerd weten door ressentiment. Want verliezen hoort bij het leven, dat geldt zelfs voor mensen voor wie alles meestal voor de wind gaat. Waar je ook op je levenspad gaat, de kunst om goed te verliezen komt altijd van pas. Een topsporter of topmuzikant moet zeker competitief zijn, wanneer hij aan een wedstrijd of concours deelneemt, wanneer hij deel uitmaakt van een ploeg of ensemble. Maar hij moet vooral competitief ten aanzien van zichzelf zijn: beter dan zijn vroegere ik willen worden. Hij moet anderen ook hun moment de gloire gunnen. En ook in de politiek is kunnen verliezen belangrijk. Een politicus die niet kan verliezen, zal zich gauw geneigd voelen om op oneigenlijke manieren aan de macht te willen blijven. Het is een levensles die je leert als kind en die je als volwassene nooit mag vergeten: enkel een goede verliezer kan een echte winnaar zijn.

Keuzecarrousel: ‘Morele keuzes moeten kwellen’

Onlangs was ik te gast in het radioprogramma De Wereld van Sofie. Een hele uitzending was gewijd aan het thema van moeilijke, morele keuzes over leven, dood en de schemerzone ertussen. Het is een thema dat de laatste tijd meer dan ooit urgent is. Door de coronacrisis en de gigantische druk op ons zorgsysteem, staat het zorgpersoneel dag in dag uit voor zeer moeilijke beslissingen. Hoeveel tijd en energie kunnen we in welke patiënt steken? Wat geldt als dringende en niet-dringende zorg? Hoe moet je aan een patiënt of familie zeggen dat een verdere behandeling waarschijnlijk geen gewenste uitkomst zal hebben? Het zijn vragen waarvoor geen mathematische formule bestaat die je bij het zekere, juiste antwoord brengt. En dus was de vraag van de radiomakers of de filosofie misschien een handje kon helpen. Kan de filosofie de keuzelast verlichten? 

Helaas is de filosofie daartoe niet in staat. Filosofie vormt geen handleiding van morele principes die als leidraad dienen voor de afwegingen die gemaakt moeten worden? De enige troost die filosofie kan bieden is het besef dat er soms geen troost is voor wat ons in het leven overkomt. Niemand ontkomt aan het gewicht van zijn keuzes. En iedereen moet dat gewicht alleen dragen. 

Of we het nu willen of niet, van zodra we onze ogen openen tot we ze weer sluiten maken we keuzes. Of onze keuzes vrij dan wel gedetermineerd zijn, is een andere kwestie. Maar aan de vaststelling dat we elke dag talloze keuzes maken zal zelfs de hardnekkigste determinist niet kunnen ontkomen. Zelfs voor de determinist draait het leven rond keuzes, zoals een draaimolen rond zijn as. Het leven is een keuzecarrousel. Zelfs al draaien we maar rondjes, en is er geen ultiem doel of eindbestemming, ons levenspad ligt met keuzes bezaaid. 

‘De enige troost die filosofie kan bieden is het besef dat er soms geen troost is voor wat ons in het leven overkomt.’

Niet alle keuzes wegen uiteraard even zwaar. We kiezen zowat iedere dag wat we zullen aantrekken of wat we zullen eten, en de volgende dag herinneren we het ons amper nog. Dat is heel anders met morele keuzes. Het kenmerkende aan morele keuzes is dat ze kunnen blijven knagen, zelfs wanneer men het gevoel heeft de juiste keuze te hebben gemaakt. 

Dat bleek ook mooi in de getuigenissen in de radio-aflevering van mensen die zelf in het medische veld staan. Er mogen dan wel richtlijnen van ethische commissies bestaan en draaiboeken; uiteindelijk moet je in het veld zelf de knopen doorhakken, daarnaar handelen en ermee leven. De psychologische belasting daarvan mag niet onderschat worden. Morele keuzes inzake leven en dood galmen lang na in ons geweten. Dat is onaangenaam en soms zelfs ondraaglijk. Maar misschien staat de filosofie toch niet helemaal hulpeloos toe te kijken. Misschien gaat er een klein beetje troost uit van het besef dat enkel een goed mens last kan hebben van een slecht geweten. Het beste bewijs dat je een gewetensvol mens bent, is het knagen van dat geweten. Morele keuzes moeten kwellen. Het feit dat ze dat doen, is het bewijs dat je een moreel wezen bent. 

Alicja Gescinska is een Pools-Belgische filosofe en schrijfster. Zowel op persoonlijk als filosofisch vlak is ze, zo zegt ze zelf, altijd onderweg, altijd zoekend, nergens volledig thuis. 

De dertien werken van Joe Biden

Als de geschiedenis een leidraad vormt voor wat de president elect te wachten staat, dan zijn ‘de dertien werken van Joe Biden’ misschien de beste metafoor.

Hercules is een figuur uit de Griekse mythologie die beroemd werd om de twaalf haast onmogelijke taken die hij uitvoerde in opdracht van koning Eurystheus. Hij was een echte held, die kracht en intelligentie combineerde en zo machtige daden verrichtte. Als de geschiedenis een leidraad vormt voor wat de president elect te wachten staat, dan zijn ‘de dertien werken van Joe Biden’ misschien de beste metafoor.

De Amerikaanse verkiezingen hebben alsnog een verrassing opgeleverd. Amerika gaat altijd terug naar het centrum, maar het heeft daar meestal wat tijd voor nodig. Bill Clinton kwam pas na twaalf jaar Reagan/Bush I, Bush II kwam na acht jaar Clinton, Obama na acht jaar Bush II en Trump na acht jaar Obama. Dat Donald Trump al op 20 januari naar de uitgang van het Witte Huis zal worden begeleid, heeft hij vooral aan zichzelf te danken. Zowat elke ‘normale’ president die een soortgelijk economisch parcours als de vastgoedkoning kan voorleggen, zou met de vingers in de neus eentweede ambtstermijn hebben afgedwongen. Maar zijn mismanagement van de pandemie en een onmiskenbare Trump fatigue maakten al na vier jaar een einde aan zijn ‘always-made-for-television showmanship’.

De verkiezingsoverwinning van Joseph Robinette Biden (78) is niet wat ze op het eerste gezicht lijkt. De voormalige vicepresident behaalt landelijk 5 miljoen (3 procent) meer stemmen dan Donald Trump in de popular vote. Als alles naar wens verloopt, krijgt hij op 14 december in het Kiescollege 306 kiesmannen achter zich. Dat zijn er net zoveel als Trump er in 2016 behaalde. Een aantal waaraan de New Yorker keer op keer zou refereren als een ‘landslide’ en ‘een duidelijk mandaat’. Of Trump die woorden ook over zijn lippen kan krijgen nu Biden won, blijft hoogst twijfelachtig. Maar als deze getallen al één zaak duidelijk maken, is het dat De dertien werken van Joe Biden het bijna middeleeuwse mechanisme van het Kiescollege aan herziening toe is.

Trump won 83 procent van alle Amerikaanse county’s, de benaming voor een administratieve entiteit, die kan worden vergeleken met een gemeente. Maar die 2.497 county’s genereren samen amper 29 procent van alle economische activiteit in het land. De miljardair Donald Trump blijft dus de onbetwiste Zonnekoning van het platteland en het achtergebleven Amerika. ‘Het vreemde aan dit alles is dat de mensen die Trump het meest verafschuwt,het meest van hem houden’, zegt de populaire radiopresentator Howard Stern daarover.

Trump behaalde 10 miljoen meer stemmen dan vier jaar geleden. Hij kreeg zelfs meer stemmen achter zijn naam dan Barack Obama in 2008 en wordt zo de populairste Republikeinse president uit de geschiedenis. De paradox tussen Trump en zijn kiezers zal de wereld nog lang blijven verbazen.

Joe Biden won makkelijk in alle grote steden. Hij haalde amper 477 county’s binnen, maar die vertegenwoordigen wel 71 procent van het Amerikaanse bruto binnenlands product. Bestaat er een getal dat de Amerikaanse tweespalt beter illustreert dan dit? Die tweespalt garandeert nu al decennialang de ononderbroken verdeeldheid en hatelijkheden tussen beide politieke families en zal dat ook de komende vier jaar blijven doen.

De resultaten van de verkiezingen kunnen dus moeilijk andersworden geïnterpreteerd dan wat ze zijn. Aan de ene kant erft Biden een enorme hoeveelheid – in het Amerikaanse binnenland gelegen –county’s, die vallen voor Trumps anti-establishmentdiscours en die weinig voeling hebben met de economische mogol die hun land op wereldniveau wel degelijk is. Aan de andere kant is er stedelijk en progressief Amerika, dat zich verenigde achter de Democratische Partij (DNC). Dat gebeurde meer vanuit hun haat voor Trump dan vanuit enthousiasme of liefde voor Biden. De ‘infighting’ binnen de DNC is ondertussen al begonnen. Black Lives Matter, de fractie Sanders-Warren, de Democratic Socialists of America, de centristen … ze eisen nu allemaal hun deel van het succes op. Ook filantroop-klimaatactivist Michael Bloomberg wil waar voor de honderden miljoenen dollars die hij in een Bidenoverwinning investeerde.

Nieuwe presidenten starten hun ambtstermijn doorgaans vastberaden en met een ambitieuze agenda. Om snel te worden ingehaald door de politieke realiteit. Joe Biden zal daarop zeker geen uitzondering vormen, want de geschiedenis gaat haar eigen weg. Van de door de mainstreammedia gehypete ‘blue wave’ was nooit sprake. Integendeel, de Democraten komen verzwakt uit de strijd om het Huis van Afgevaardigden en behouden een waterkansje op de Senaat.

De met veel fanfare aangekondigde progressieve plannen (Green New Deal, Obamacare, belastingverhogingen voor de rijken …) zullen ook de volgende twee jaar in het vriesvak blijven liggen. Bij gebrek aan steun in het Congres zal Biden – net als Trump – voornamelijk per ‘executive order’ regeren. Dat is een de facto ondemocratisch middel, dat de president toelaat het Congres te omzeilen om zo toch actie te ondernemen.

Biden staat dus voor een loodzware opdracht en wordt vanaf dag één geconfronteerd met een lijst dringende problemen. Die breidt zich in sneltempo steeds verder uit. COVID-19, de werkloosheid, de nog vaak derdewereldse Amerikaanse infrastructuur, de gezondheidszorg, de inkomensongelijkheid, het kolossale begrotingstekort, het klimaat, de rassenongelijkheid, China, Iran, Noord-Korea, big tech …

Maar zijn grootste taak wordt ongetwijfeld het heropbouwen van de overheidsinstellingen. Die zijn door Trump vier jaar lang met verbale torpedo’s en vaak dubieuze ingrepen bestookt. Amerikanen geloven in democratie, maar ze staan steeds sceptischer tegenover de mensen die deze democratie vertegenwoordigen. Het taalgebruik van Donald Trump, gekenmerkt door de ononderbroken herhaling van korte, duidelijke slogans, heeft op dat vlak meer schade aangericht dan gelijk welk plat populistisch politiek discours. Zo sprak hij over ‘rigged elections’, ‘the Russia hoax’, ‘the deep state’, ‘the Corrupt Washington Swamp’… om er maar een paar te noemen. De demonisering van het staatsapparaat en de mensen die het leiden is de norm geworden. Duizenden wetenschappers en carrièrepolitici – vaak de allerbeste in hun deeldomein – zijn weggepest of gedesillusioneerd vertrokken. Met de rampzalige Amerikaanse respons op de coronacrisis tot gevolg. Volgens een studie van The Brookings Institution zijn onder Trump 91 procent van alle topfuncties in de verschillende departementen en agentschappen door nieuwe mensen ingevuld. Wat tot een kolossaal verlies van kennis en ervaring heeft geleid. Geen van Trumps vijf voorgangers raakte nog maar in de buurt van die aantallen.

Toch is er ook hoop. Want ondanks de mist die Trump over de uitslag van de verkiezingen blijft spuien, heeft Biden zijn entree op het allerhoogste niveau zeker niet gemist. Zijn eerste persconferentie als president elect was een masterclass in efficiëntie. Hij noemde Trumps weigering om zijn nederlaag toe te geven weinig meer dan ‘gênant’. Dat de transitie ondertussen niet kan opstarten, schaadt naast Biden vooral het landsbelang. Het uitstellen van de transitie voor politiek gewin kan grote gevolgen hebben. De 9/11 Commission, die de reactie van de regering-Bush op de aanslagen van 11 september 2001 onderzocht, schreef dat de vertraagde transitie na de verkiezingssoap in 2000 in Florida, de respons van de regering-Bush op de aanslagen ‘wel degelijk had gehinderd’. Biden blijft er kalm en constructief bij en werkt gewoon verder. De informatie die hem wordt onthouden is ‘nuttig, maar niet onmisbaar’, zei hij daarover. Biden spreekt ook als een president, niet als een vlammenwerper.

Als Joseph Biden al iets van Donald Trump kan leren, is het dat vier jaar presidentschap in een flits voorbij zijn. Over twee jaar kondigen zich alweer tussentijdse verkiezingen aan, waarbij zittende presidenten bijna altijd in het kamp van de verliezers terechtkomen. Over een klein jaar begint dus de volgende verkiezingsstrijd, waarbij presidenten veelal worden ingezet om het verlies te beperken. Hercules kreeg van Eurystheus twaalf jaar om zijn parcours succesvol af te werken. Biden zal sneller moeten handelen.

Vanuit de Verenigde Staten volgt Dominique Dewitte als chief foreign affairs dagelijks de internationale politiek voor Newsweek. Met jaren ervaring als ondernemer bekijkt de Antwerpse Amerikaan de zaken vaak door een economische bril. Goede quotes zijn zilver, harde cijfers en data zijn goud in zijn wereld.

L’enfer, c’est les autres (touristes)

Het zijn toevallig altijd zij die de wereld drie keer rondgereisd hebben, die plots meewarig verkondigen: ach al dat gereis, waar is dat toch voor nodig?

’En, hoe was je reis?’ ‘Goed, leuke plek, maar er waren wel veel te veel toeristen.’ Dan moet ik altijd eens goed lachen. In tijden van crisis zijn we eerst heel solidair: we brengen voedselpakketten rond, we klappen luid voor de zorgverleners en hangen de mooiste spreuken op in onze gezellige straat. Maar dan komt er een soort kantelpunt. Het begint allemaal wat lang te duren. We moeten iets te veel opgeven en er is vooral weinig perspectief.

Komt het door het virus, door Trump of het onzekere tijdsgewrichttout court? Ben ik de enige die de verlichtingsgedachte alsmaar belegener zie worden rond mij?

Toeristen in Venetië. Foto: Aurore Marechal/Isopix

Byebye vrijheid, die zijn we even kwijt. Gelijk zijn we nooit geweest, dat wordt helaas steeds duidelijker. En van broederlijkheid, de laatste strohalm, zeg maar, schiet er ook niet veel meer over. Iedereen wijst zo graag met de vinger naar de ander: de wildkampeerders kijken neer op de citytrippers en de citytrippers geven de skiërs de schuld van de hele pandemie. En de thuisblijver, die is superieur.

Het zijn altijd de anderen. L’enfer, c’est les autres. Net zoals rijke mensen neerbuigend mogen verkondigen dat arme mensen niet bij Primark mogen shoppen, vinden ze ook dat mensen geen lowcostvlucht mogen nemen en zeker niet doelloos op een strand in de Balearen mogen gaan liggen. Blijf toch lekker in je eigen tuin, gebieden ze dan zalvend, terwijl ze zich zelfgenoegzaam in hun ligstoel nestelen met een boek en een goed glas wijn.

Weten ze niet of willen ze niet weten dat honderdduizenden Belgen géén tuin hebben om in te luieren? En nee, ook geen terras, balkonnetje of zelfs geen prettig uitzicht.

Lichting nieuwe pastoors

Net nu we eindelijk een beetje verlost zijn van de kerk, staat er langzaamaan een lichting nieuwe pastoors op. Ze zadelen ons zo graag op met een schuldgevoel, preken dat het een lieve lust is en vinden steevast dat wat zij doen, de norm hoort te zijn. Pittig detail: het zijn ook altijd zij die de wereld drie keer rondgevlogen, -gespoord en -gevaren hebben die plots meewarig verkondigen: al dat gereis, waar is dat voor nodig? (Nietwaar, Geert Mak?) Begrijp me niet verkeerd: ik ben fan van jullie werk en oprecht blij voor jullie dat jullie tot inkeer gekomen zijn, en niet nog eens naar Kyoto, Machu Picchu, New York of Vuurland hoeven. Geniet van jullie (ongetwijfeld schitterende) tuin, maar preek er niet over en laat de anderen nog bewegen, of tenminste ervan dromen.

Nee, geef mij maar Ilja Leonard Pfeijffer, die in zijn bestseller Grand Hotel Europa het probleem van massatoerisme meesterlijk aan de kaak stelt en vanuit ongeveer elke hoek bekijkt, luidop oplossingen zoekt en tegelijk ruiterlijk toegeeft dat ook hij ‘een toerist is geweest die vond dat hij geen toerist was’.

De toerismeparadox

Benieuwd hoe we zullen reizen als het weer mag. Zullen we ons blijven laten dicteren door de zelfverklaarde wereldburgers die grappig genoeg willens nillens de paradox van toerisme in stand houden: toerisme vernietigt datgene waardoor het wordt aangetrokken (dixit Pfeijffer in Grand Hotel Europa)? Welke faux pas zullen we nu weer maken? Logeren via Airbnb was tot voor kort een verplicht nummertje, maar nu mag het ab-so-luut niet meer, wegens een ramp voor de plaatselijke bevolking. In grote hotelketens durven we ons ook al niet meer te vertonen, omdat we dan niets bijdragen aan de lokale economie. Allemaal dan naar dat ene kleine, dure ecoherbergje dus, met stip goedgekeurd in het Rode Boekje van de Correcte Reiziger! Leuke plek, maar helaas: véél te veel toeristen …

Sophie Matthys is journalist en eindredacteur van Newsweek

Ex-raadgever van Obama: ‘Kan Biden de VS genezen als Trump en zijn bondgenoten dat niet willen?’

Door zijn nederlaag niet te accepteren, maken Donald Trump en zijn bondgenoten duidelijk dat ze niet willen dat de Verenigde Staten genezen, schrijft professor Robert Reich, de ex-raadgever van Obama en gewezen minister van Arbeid onder Bill Clinton. ‘Het is tijd dat andere Republikeinse leiders het voortouw nemen en de natie vragen zich te verenigen achter Biden.’

Mocht je het gemist hebben, Joe Biden is verkozen tot de 46ste president van de Verenigde Staten. Bijna alle stembiljetten zijn nu geteld: Biden haalde meer dan 75 miljoen stemmen binnen en Trump zo’n 71 miljoen. Maar Trump heeft zijn nederlaag nog steeds niet geaccepteerd – met de steun van sommige vooraanstaande Republikeinen.

Senator Lindsey Graham waarschuwde zondag dat Trump niet zou moeten toegeven omdat ‘als de Republikeinen het Amerikaanse verkiezingssysteem niet uitdagen en veranderen, er nooit een andere Republikeinse president zal zijn die opnieuw wordt verkozen’. Met andere woorden, ondanks nul bewijs van kiezersfraude, zou de Republikeinse partij het resultaat van de verkiezing moeten betwisten gewoon omdat een Democraat werd verkozen tot president.

Senator Lindsey Graham. Foto: Tracy Glanzt/The State via AP

De natie was al verdeeld toen Trump president werd. Maar Trump maakte gebruik van die verdeeldheid om aan de macht te komen en te proberen de macht te behouden. Hij strooide niet alleen zout in onze wonden. Hij plantte er granaten in. En nu lijken hij en zijn facilitators de pinnen eruit te willen trekken.

Verkiezingen eindigen meestal met felicitaties van de verliezers, die hun nederlaag accepteren. Daarmee tonen ze hun geloof aan in het democratische systeem, boven de specifieke uitkomst van de verkiezingen. Blijkbaar moeten we van Trump en zijn bondgenoten geen hoffelijkheid verwachten.

‘Het is een bijna verraderlijke daad: het vertrouwen in het systeem vernietigen om de macht te behouden’

Ze willen niet dat Amerika geneest. Ze willen niet dat Amerikanen samenkomen. Ze geven blijkbaar de voorkeur aan voortdurende oorlogsvoering omdat ze denken dat ze alleen op die manier kunnen winnen. Het is een bijna verraderlijke daad: het vertrouwen in het systeem vernietigen om de macht te behouden.

Hoewel de Amerikanen het sterk oneens zijn over wat ze willen dat de regering doet, zijn ze het er wel over eens dat ze gebonden zijn aan de resultaten van deze verkiezingen. Deze meta-overeenkomst vergt genoeg vertrouwen om de standpunten en belangen van degenen met wie we het oneens zijn, net zo goed te accepteren.

Maar Trump en zijn bondgenoten hebben dat vertrouwen voortdurend opgeofferd voor partijgebonden doeleinden. En het ziet er naar uit dat ze niet zullen stoppen totdat ze dat vertrouwen tot het laatste greintje hebben vernietigd.

Trump zal nog drie maanden president zijn. Hij heeft al juridische stappen genomen en vraagt hertellingen, handelingen die kunnen voorkomen dat staten de wettelijke termijn van 8 december halen voor het oplossen van betwiste uitslagen. 

Als dit doorgaat, zou Amerika zich in een situatie kunnen terechtkomen die vergelijkbaar is met wat het land in 1876 onder ogen zag. Toen dwongen eisen over verkiezingsfraude een speciale kiescommissie om de winnaar te kiezen, slechts twee dagen voor de inauguratie.

Het zou me niet verbazen als Trump en zijn Republikeinse bondgenoten weigeren om de inhuldiging van Biden bij te wonen. Wie weet zal Trump in plaats daarvan een gigantische rally voor zichzelf organiseren waar senator Lindsey Graham hem uitroept tot de ‘echte’ president.

Trump stuurt golven van gekrenkte berichten naar zijn volgelingen – die de legitimiteit van Biden als president in twijfel trekken en erop aandringen dat ze weigeren zijn presidentschap te erkennen. Daarbij komt een resem tweets met nog meer bizarre beschuldigingen: van complotten door Biden tegen hem en de Verenigde Staten tot tweets over Nancy Pelosi, ‘deep-state’ bureaucraten, ‘socialisten’, immigranten, moslims of andere vijanden.

Het kan nog jaren zo doorgaan. Trump houdt daarmee de aandacht van de natie op zichzelf gericht, blijft het centrum van de controverse en verdeeldheid, en maakt het moeilijker voor Biden om de natie te genezen.

Ondertussen houden Graham en co. miljoenen Republikeinse kiezers in een staat van eeuwige woede in de aanloop naar de tussentijdse verkiezingen van 2022 en de presidentsverkiezingen in 2024.

Nu is de tijd gekomen voor andere Republikeinse leiders om echt leiderschap uit te oefenen en de natie te vragen zich achter Biden te verenigen.

Voormalig president George W. Bush zette de eerste stap. Op hetzelfde moment dat Graham Trump waarschuwde om zijn nederlaag niet te aanvaarden, belde Bush Biden om hem te feliciteren, en zei dat de race ‘fundamenteel eerlijk’ was en dat ‘het resultaat duidelijk is’. In een verklaring liet Bush het volgende optekenen: ‘Ik weet dat Joe Biden een goede man is, die de kans heeft gewonnen om ons land te leiden en te verenigen.’

Een pluim voor Bush.

De media (waaronder Twitter, Facebook en zelfs Fox News) kunnen ook helpen. Ze zijn al begonnen met Trumps leugens in real time te ontkrachten en ze snijden zijn persconferenties af, dingen die al jaren geleden hadden moeten gebeuren. Ze moeten zijn leugens en die van zijn bondgenoten blijven labelen en hun ongegronde beweringen negeren.

Het zou een passend einde zijn voor een reality-tv-president die heeft geprobeerd om van Amerika een echt oorlogsgebied te maken.

Robert Reich, is een ex-raadgever van Obama, de gewezen minister van Arbeid onder Bill Clinton en nu professor aan de universiteit van Berkeley.