Key takeaways
- Iran wil de Straat van Hormuz te gelde maken door middel van verplichte doorvaarttarieven en verzekeringen.
- Hoewel het VN-Zeerechtverdrag een dergelijke tol verbiedt, is er toch beperkte steun van nabijegelegen landen.
- De Verenigde Staten beschikken niet over effectieve niet-militaire opties om de groeiende maritieme dominantie van Teheran aan te vechten.
Iran probeert geld te verdienen aan de doorvaart van schepen door de Straat van Hormuz, een cruciale maritieme corridor waarlangs twintig procent van de wereldwijde olie wordt vervoerd. Critici stellen dat deze voorgestelde heffingen in wezen afpersing zijn, en wijzen erop dat schepen moeten betalen om het soort gewelddadige aanvallen te vermijden die eerder dit jaar het leven van bemanningsleden hebben gekost.
Om dit systeem te institutionaliseren heeft Iran de Persian Gulf Strait Authority (PGSA) opgericht om toezicht te houden op het verkeer en verzekeringen verplicht te stellen voor doorvarende schepen. Hoewel de regering-Trump volhoudt dat de waterweg tolvrij moet blijven, wijzen waarnemers op een machtsverschuiving, waardoor de Verenigde Staten over minder mogelijkheden beschikken om de Iraanse dominantie aan te vechten.
Stabiliteit op lange termijn blijft onzeker
De huidige spanning volgt op een periode van intense militaire confrontaties, waarbij Amerikaanse en Israëlische aanvallen de maritieme en luchtmachtcapaciteiten van Iran ernstig hebben aangetast. Als reactie hierop maakte de IRGC gebruik van asymmetrische oorlogsvoering – waaronder drones, mijnen en snelle boten – om de zeestraat te blokkeren en de internationale gemeenschap onder druk te zetten om de bombardementen te staken.
Tijdens deze fase werden meer dan 40 neutrale handelsschepen aangevallen. Nu beschouwt het regime het opleggen van doorvaartrechten als een middel om zijn beschadigde economie nieuw leven in te blazen. Hoewel er na een memorandum van overeenstemming een fragiele wapenstilstand bestaat, blijft de stabiliteit op lange termijn in de regio onzeker.
Verschil met Panama en Suez
De ambitie van Iran is om soevereiniteit over de Straat te claimen, naar het voorbeeld van de administratieve controle die Egypte en Panama uitoefenen over hun respectieve kanalen. In tegenstelling tot die door mensen aangelegde bouwwerken is de Straat van Hormuz echter een internationale waterweg. Volgens het VN-Zeerechtverdrag kunnen kuststaten het recht op doorvaart niet opschorten.
Hoewel Oman het idee van tolheffingen heeft verworpen, heeft het de mogelijkheid van vergoedingen voor specifieke navigatie- of milieudiensten niet volledig van de hand gewezen. Deze dubbelzinnigheid stelt Teheran in staat te blijven aandringen op een juridisch kader dat zijn gezag over de wateren legitimeert.
Internationale reactie
Deskundigen waarschuwen dat het maritieme landschap van de regio fundamenteel is veranderd. Noam Raydan van het Washington Institute merkt op dat de vooroorlogse orde is verdwenen en vervangen door een systeem dat door Iran is ontworpen om zijn centrale rol in de regionale scheepvaart te waarborgen. De verplichting tot verzekering via de PGSA wordt door velen gezien als een nauwelijks verhulde afpersingspraktijk, waarbij betalingen in wezen steekpenningen zijn om Iraanse aanvallen te voorkomen.
Er bestaan tegenstrijdige opvattingen over hoe de internationale gemeenschap hierop moet reageren. Sommigen stellen regionale samenwerking voor, waarbij landen als Saoedi-Arabië, Qatar en Turkije betrokken zijn om de waterweg te beheren. Anderen speculeren dat Iran wellicht een gedifferentieerd systeem zou kunnen invoeren, waarbij landen uit het ‘Globale Zuiden’ vrije doorgang krijgen, terwijl rijkere staten moeten betalen. Tegenstanders van deze aanpak voeren echter aan dat onderhandelen met Teheran alleen maar aanleiding geeft tot verdere eisen.
Beperkte opties voor de VS
Momenteel heeft Washington slechts een beperkt aantal keuzes. Omdat de VS elke vorm van betaling voor doorvaart afwijzen, moet het ofwel terugkeren naar militaire actie – gericht op lanceerinrichtingen van de IRGC en het opleggen van zeeblokkades – ofwel een manier vinden om de zeestraat open te dwingen. Zonder een beslissende militaire operatie of een alomvattende overeenkomst die de Iraanse controle opheft, is het onwaarschijnlijk dat de waterweg terugkeert naar zijn vroegere toestand van open, onbeperkt verkeer. (fc)
Volg Business AM ook op Google Nieuws
Wil je toegang tot alle artikelen, geniet tijdelijk van onze promo en abonneer je hier!
