De tragische erfenis van Gorbatsjov 

Michail Gorbatsjov, de laatste leider van de Sovjet-Unie, is vorige maand begraven op de Novodevitsji-begraafplaats in Moskou, naast zijn vrouw Raisa en in de buurt van mede-Sovjetleider Nikita Chroesjtsjov. Tot niemands verrassing woonde de Russische president Vladimir Poetin de begrafenis niet bij. Novodevitsji is immers de plaats waar ʻmislukteʼ Sovjetleiders hun laatste rustplaats vonden.

De schoffering door Poetin deed me denken aan een gesprek dat ik twee decennia geleden had tijdens een middernachtelijke wandeling over het Rode Plein. In een opwelling vroeg ik de legerofficier die voor de tombe van Lenin stond, wie er begraven lag in de Sovjet-necropolis erachter, en hij bood aan het me te laten zien. Daar zag ik een opeenvolging van graven en sokkels voor Sovjetleiders: van Stalin tot Leonid Brezjnev, Alexei Kosygin en Joeri Andropov. De laatste sokkel was onbezet. ʻVoor Gorbatsjov, neem ik aan?ʼ vroeg ik. ʻNee, zijn plaats is in Washington,ʼ antwoordde de officier.

Gelauwerd om iets dat hij nooit had willen doen

Ironisch genoeg is Gorbatsjov in het Westen gelauwerd omdat hij iets heeft bereikt wat hij nooit had willen doen: het einde van de Sovjet-Unie bewerkstelligen. In 1990 kreeg hij de Nobelprijs voor de Vrede, maar de Russen beschouwden hem alom als een verrader. Bij zijn mislukte poging tot een politieke comeback tijdens de Russische presidentsverkiezingen van 1996 kreeg hij slechts 0,5 procent van de stemmen.

Gorbatsjov blijft een verguisd figuur in Rusland. Volgens een enquête uit 2012 van het staatsbedrijf VTsIOM was Gorbatsjov de meest impopulaire van alle Russische leiders. Volgens een peiling uit 2021 is ruim zeventig procent van de Russen van mening dat hun land onder zijn bewind de verkeerde kant op is gegaan. Hardliners haten hem omdat hij de Sovjetmacht heeft ontmanteld, en liberalen verachten hem omdat hij heeft vastgehouden aan het onmogelijke ideaal om het communistische regime te hervormen.

Ik leerde Gorbatsjov begin deze eeuw kennen toen ik bijeenkomsten bijwoonde van het World Political Forum, de denktank die hij in Turijn had opgericht. De organisatie was zogenaamd in het leven geroepen om democratie en mensenrechten te bevorderen. Maar in de praktijk waren de bijeenkomsten nostalgische bespiegelingen, waar Gorbatsjov uitweidde over ʻwat had kunnen zijn.ʼ Hij werd doorgaans geflankeerd door andere has-beens uit zijn tijd, zoals de voormalige Poolse leiders Wojciech Jaruzelski en Lech Wałęsa, de voormalige Hongaarse premier Gyula Horn, de Russische diplomaat Alexander Bessmertnykh en een aantal links georiënteerde academici.

De ‘Derde Weg’

Gorbatsjovs idee van een ʻDerde Wegʼ tussen socialisme en kapitalisme was even in de mode in het Westen, maar werd al snel overspoeld door neoliberaal triomfalisme. Niettemin mocht en respecteerde ik deze vreemde visionaire leider van de stervende USSR, die weigerde geweld te gebruiken om veranderingen tegen te houden.

Tegenwoordig beschouwen de meeste Russen Gorbatsjov en Boris Jeltsin als wegbereiders van de tegenspoed van Rusland. Poetin wordt daarentegen alom geprezen als een toonbeeld van orde en welvaart, die de leidende rol van Rusland op het wereldtoneel heeft heroverd. In september zei zestig procent van de Russen te geloven dat het de goede kant op gaat met hun land, hoewel dit ongetwijfeld deels een weerspiegeling is van de strakke controle die Poetin uitoefent op het televisienieuws (de belangrijkste informatiebron voor de meeste burgers).

Gorbatsjovs erfenis is er een van naïviteit en incompetentie

In de ogen van de meeste Russen is de erfenis van Gorbatsjov er een van naïviteit en incompetentie, zo niet van regelrecht verraad. Volgens het prevalerende verhaal stond Gorbatsjov in 1990 de uitbreiding van de NAVO naar Oost-Duitsland toe op basis van een mondelinge toezegging van de toenmalige Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken James Baker dat het bondgenootschap ʻgeen centimeter naar het oosten zou uitbreiden.ʼ Gorbatsjov gaf volgens dit verhaal de Sovjetcontrole over Midden- en Oost-Europa op zonder een schriftelijke garantie te eisen.

In werkelijkheid was Baker echter niet in staat een dergelijke schriftelijke belofte te doen, en Gorbatsjov wist dat. Bovendien heeft Gorbatsjov gedurende vele jaren herhaaldelijk bevestigd dat er nooit een serieuze belofte is gedaan om de NAVO niet naar het oosten uit te breiden.

Hoe dan ook, de waarheid is dat de controle van de Sovjet-Unie over haar Europese satellieten onhoudbaar was geworden na de ondertekening van de slotakte van het verdrag van Helsinki in 1975. Het verdrag, ondertekend door de Verenigde Staten, Canada en het grootste deel van Europa, omvatte verbintenissen om de mensenrechten te respecteren, inclusief de vrijheid van informatie en beweging. Het vermogen van communistische regeringen om hun bevolking onder controle te houden, nam geleidelijk af, met als hoogtepunt de keten van grotendeels vreedzame opstanden die uiteindelijk leidde tot de ontbinding van de Sovjet-Unie.

Een wijdverbreid wantrouwen jegens de NAVO

Toch zit er wel een kern van waarheid in de mythe van Gorbatsjovs capitulatie. De USSR was immers niet verslagen in de strijd, zoals Duitsland en Japan in 1945, en de formidabele militaire machine van de Sovjet-Unie bleef in 1990 intact. In theorie had Gorbatsjov tanks kunnen gebruiken om de volksopstanden in Oost-Europa te onderdrukken, zoals zijn voorgangers deden in Oost-Duitsland in 1953, Hongarije in 1956 en Tsjecho-Slowakije in 1968.

Gorbatsjovs weigering om geweld te gebruiken om het Sovjetrijk in stand te houden resulteerde in een nederlaag zonder bloedvergieten en een gevoel van vernedering onder de Russen. Dit sentiment van wrok heeft geleid tot een wijdverbreid wantrouwen jegens de NAVO, dat Poetin jaren later gebruikte om de steun van de bevolking te mobiliseren voor zijn invasie in Oekraïne.

Een andere veel voorkomende misvatting is dat Gorbatsjov een goed functionerend economisch systeem heeft ontmanteld. In plaats van de belofte van Chroesjtsjov in te lossen om het Westen economisch te ʻbegraven,ʼ ging de Sovjeteconomie echter feitelijk al tientallen jaren achteruit.

Een tragisch figuur

Gorbatsjov begreep dat de Sovjet-Unie de VS militair niet kon bijbenen, als zij tegelijkertijd wilde voldoen aan de vraag van haar burgers naar een hogere levensstandaard. Maar hoewel hij het tot stagnatie leidende beleid van het Brezjnev-tijdperk verwierp, had hij niets samenhangends om ervoor in de plaats te stellen. In plaats van een functionerende markteconomie te bevorderen, verrijkte zijn overhaaste afschaffing van het centrale planningssysteem de corrupte managersklasse in de Sovjetrepublieken en leidde dit tot een heropleving van het etnisch nationalisme.

In mijn ogen is Gorbatsjov een tragische figuur. Hoewel hij de immense uitdagingen voor het Sovjet-communisme volledig begreep, had hij geen controle over de krachten die hij hielp ontketenen. Rusland had in de jaren tachtig eenvoudigweg niet de intellectuele, spirituele en politieke middelen om de onderliggende problemen te overwinnen. Maar terwijl het Sovjetrijk al dertig jaar is uitgestorven, dreigen veel van de disfuncties die tot zijn ondergang hebben bijgedragen nu de hele wereld te overspoelen.


De auteur Robert Skidelsky, lid van het Britse Hogerhuis en emeritus-hoogleraar politieke economie aan de universiteit van Warwick, was van 2016 tot 2021 niet-uitvoerend bestuurder van de particuliere Russische oliemaatschappij PJSC Russneft.

© Project Syndicate, 2022
www.project-syndicate.org

Meer
Markten
Mijn Volglijst
Markten
BEL20