Key takeaways

• De moord op Ali Khamenei heeft een diepe crisis veroorzaakt in de Islamitische Republiek Iran, waardoor de deur openstaat voor een mogelijke regimewisseling.
• Hoewel het Iraanse leiderschap stabiliteit wil uitstralen, is de interne machtsverhouding verschoven en blijft het opvolgingsproces onzeker.
• Ondanks zware verliezen toont Iran aan dat het in staat is om terug te slaan, waardoor het conflict in de regio escaleert en de inzet voor alle betrokkenen wordt verhoogd.

De moord op de Iraanse opperbevelhebber Ali Khamenei tijdens een gezamenlijke operatie van de VS en Israël heeft de Islamitische Republiek in de diepste crisis sinds de revolutie van 1979 gestort. De aanvallen, die gericht waren op het ontmantelen van de Iraanse leiderschapsstructuur, hebben voor grote schok en jubel gezorgd onder delen van de Iraanse bevolking en diaspora. Het regime is nog intact, maar de komende dagen zullen uitwijzen of dat zo zal blijven en hoe het dan verder moet. Dat schrijft de BBC in een analyse.

Historische kans voor verandering

Voor velen betekent de dood van Khamenei een historische kans voor verandering, iets wat jaren van burgerlijk verzet niet hebben kunnen bewerkstelligen. Zowel de Amerikaanse president Donald Trump als de Israëlische premier Benjamin Netanyahu hebben de Iraniërs publiekelijk aangemoedigd om de controle over hun regering over te nemen, waarbij ze de nadruk legden op de mogelijkheid van een regimewisseling.

Hoewel de militaire operatie onder leiding van de VS zorgvuldig gecoördineerd leek, blijft het succes van de politieke oproep aan het Iraanse volk onzeker. De Iraanse staatstelevisie bevestigde zondagmorgen de dood van Khamenei en kondigde onmiddellijk een tijdelijke raad aan die de uitvoerende macht op zich zou nemen.

Opvolgingsproces

De Iraanse grondwet schrijft voor dat de Raad van Deskundigen, een uit 88 leden bestaand geestelijk orgaan dat door middel van algemene verkiezingen wordt gekozen, een nieuwe opperste leider selecteert. Alle kandidaten moeten echter worden doorgelicht en goedgekeurd door de Raad van Bewakers, een uit 12 leden bestaand orgaan dat nauw verweven is met de bestaande leiderschapsstructuur. Door deze regeling heeft Khamenei aanzienlijke invloed op het selectieproces voor zijn opvolger.

Het regime heeft snel gehandeld om een beeld van continuïteit en stabiliteit te creëren. Door een beroep te doen op constitutionele mechanismen en een tijdelijke regeringsregeling in te stellen, willen de autoriteiten de bevolking geruststellen dat het systeem intact blijft ondanks het verlies van zijn hoogste leider. Er wordt al gespeculeerd over mogelijke opvolgers, maar het proces speelt zich doorgaans achter gesloten deuren af binnen de Raad van Deskundigen.

Verschuivende machtsverhoudingen

Hoewel Khamenei’s oudste zoon, Mojtaba, ooit als een mogelijke kandidaat werd beschouwd, hebben recente aanslagen waarschijnlijk de interne machtsverhoudingen verschoven. Het precedent dat in 1989 is geschapen, toen Khamenei zelf opperste leider werd ondanks dat hij geen favoriet was, laat zien dat de uitkomst onvoorspelbaar kan zijn.

Op militair gebied heeft de Islamitische Republiek een zware klap gekregen door het verlies van verschillende hoge commandanten. De overlevende functionarissen blijven bedreigd door de voortdurende luchtoperaties. Iran heeft laten zien dat het in staat is tot vergelding, door binnen twee dagen na de aanvallen aanvallen uit te voeren op Amerikaanse bases en doelen in Israël.

Uitbreiding conflict

De geografische omvang van het conflict is dramatisch toegenomen, met raketaanvallen op niet-militaire locaties in Dubai en voor het eerst op een civiele luchthaven in Koeweit. Deze escalatie suggereert dat Iran, ondanks het verlies van leiders, zijn operationele capaciteiten en de vastberadenheid om deze in te zetten, behoudt. Patricia Marins, defensieanalist, zegt dat deze oorlog een ramp dreigt te worden. De Iraanse onderzeevloot is nog intact en voert zelf aanvallen uit op Amerikaanse bases. De VS hebben ondertussen al hun materieel en personeel teruggetrokken uit de Verenigde Arabische Emiraten. Dit duidt volgens haar op een grote herpositionering of defensieve terugtrekking.

De kans op verdere regionale escalatie hangt als een donkere wolk boven de crisis. Iran zou invloed kunnen proberen te verwerven door zijn militante bondgenoten in het Midden-Oosten aan te moedigen zich bij de strijd aan te sluiten, wat mogelijk zou kunnen leiden tot een staakt-het-vuren of het voorkomen van een volledige overgave op voorwaarden die door de VS en Israël worden gedicteerd.

Op weg naar systemische ineenstorting?

Aan de andere kant zou aanhoudende militaire druk in combinatie met wijdverbreide protesten de Islamitische Republiek naar een systemische ineenstorting kunnen duwen. Als delen van de veiligheidstroepen zich afsplitsen of orders weigeren, kan elk formeel constitutioneel overgangsproces irrelevant worden en worden ingehaald door de ontwikkelingen ter plaatse.

De komende dagen zullen uitwijzen of de Islamitische Revolutionaire Garde en andere dwangmiddelen hun samenhang kunnen behouden zonder Khamenei. Voorlopig blijven alle scenario’s mogelijk. De Islamitische Republiek lijkt zwakker dan vóór de aanvallen, beroofd van haar centrale autoriteitsfiguur en belangrijke commandanten, en blootgesteld aan aanhoudende militaire druk. Toch behoudt zij haar institutionele structuren, strijdkrachten en vermogen tot vergelding, wat een rechtlijnig pad naar regimeverandering bemoeilijkt.

De moord op Ali Khamenei heeft Iran in een onstabiele en onzekere fase gebracht. Het verloop van de gebeurtenissen zal afhangen van de vraag of Teheran de interne controle kan behouden onder voortdurende luchtaanvallen, het momentum van mogelijke protesten en de mate van escalatie van het regionale conflict. De komende dagen zal er wellicht meer duidelijkheid komen, aangezien alle partijen hun militaire grenzen en politieke vastberadenheid op de proef stellen.

Volg Business AM ook op Google Nieuws

Wil je toegang tot alle artikelen, geniet tijdelijk van onze promo en abonneer je hier!