Key takeaways
- Donald Trump brengt de collectieve veiligheid van de NAVO in gevaar door troepenreducties en koerswijzigingen.
- Europese landen worstelen met het opbouwen van militaire autonomie nu de steun van de Verenigde Staten afneemt.
- Juridische hindernissen staan een volledige uittreding uit het verdrag in de weg, maar maken “zachte” terugtrekkingen mogelijk die het bondgenootschap verzwakken.
Europese leiders verwachten aanzienlijke chaos terwijl ze zich voorbereiden op de komende NAVO-top in Ankara op 7 en 8 juli. De spanningen zijn opgelopen omdat president Donald Trump vindt dat het continent zijn doelstellingen met betrekking tot Iran niet heeft gesteund. Hij heeft openlijk vraagtekens geplaatst bij de logica dat de Verenigde Staten veiligheid bieden aan bondgenoten die geen vergelijkbare wederkerigheid tonen ten aanzien van Amerikaanse belangen.
Bedreiging voor de collectieve veiligheid
Hoewel het juridisch onwaarschijnlijk is dat Trump het lidmaatschap van de VS in het bondgenootschap – dat sinds de Koude Oorlog als het belangrijkste schild voor de Europese democratieën heeft gediend – volledig zou kunnen opzeggen, loopt de integriteit van het blok gevaar. De kern van de kracht van de NAVO is de belofte dat het Amerikaanse leger zal ingrijpen als een lidstaat wordt aangevallen.
Er bestaat grote bezorgdheid dat Trump de Amerikaanse troepenmacht in Europa sneller zou kunnen terugtrekken dan de lokale landen hun eigen verzwakte strijdkrachten kunnen moderniseren, waardoor zij mogelijk kwetsbaar worden voor verdere agressie van Vladimir Poetin na de invasie van Oekraïne.
Artikel 5
De NAVO, opgericht in 1949 om de Sovjetdreiging het hoofd te bieden, is uitgegroeid tot een partnerschap dat geworteld is in gedeelde economische en politieke waarden, en is gegroeid van 12 naar 32 leden. De hoeksteen ervan is artikel 5, dat een aanval op één lid beschouwt als een aanval op alle leden. Dit collectieve verdedigingsmechanisme is bedoeld om agressors af te schrikken door de kosten van een conflict te verhogen.
Om deze reactie in gang te zetten is echter unanieme instemming onder de leden nodig, evenals een collectief besluit over hoe te reageren, aangezien het artikel weliswaar hulp – inclusief het gebruik van geweld – suggereert, maar dit niet strikt verplicht stelt. Historisch gezien is deze clausule slechts één keer ingeroepen, na de aanslagen van 11 september 2001.
Defensie-uitgaven
Trump heeft Europese landen herhaaldelijk beschuldigd van “meeliften”, waarbij ze zouden leunen op het Amerikaanse leger terwijl ze te weinig aan hun eigen defensie uitgeven. Zijn frustratie bereikte een hoogtepunt toen bondgenoten de VS het gebruik van hun bases weigerden voor operaties tegen Iran, wat hem ertoe bracht te beweren dat de relatie eenzijdig was.
Als gevolg daarvan verlegt de Amerikaanse regering haar strategische focus naar Azië. Washington is begonnen met een herziening van haar militaire aanwezigheid in Europa, heeft het aantal troepen dat is toegewezen voor mogelijke toekomstige conflicten in de regio verminderd en heeft een gedifferentieerd systeem voorgesteld waarbij alleen degenen die aan de uitgavendoelstellingen voldoen volledige bescherming krijgen.
Oekraïne
Wat Oekraïne betreft, heeft Trump het conflict afgeschilderd als een Europese verantwoordelijkheid. Hij heeft de directe Amerikaanse hulp stopgezet, hoewel hij wel door Europese bondgenoten gefinancierde uitrusting blijft leveren, en heeft de ambities van Kiev om toe te treden tot het bondgenootschap in feite tot stilstand gebracht.
Hoewel hij in juni 2025 de Amerikaanse toezegging tot wederzijdse verdediging herbevestigde nadat bondgenoten hogere uitgaven hadden toegezegd, heeft zijn retoriek de geloofwaardigheid van het bondgenootschap ondermijnd. Deze waargenomen instabiliteit moedigt Rusland aan, dat zijn leger uitbreidt en binnenkort de verdedigingslinies van Baltische landen als Estland, Letland en Litouwen op de proef zou kunnen stellen.
Europa’s strijd om autonomie
Europa staat voor een zware opgave om de veiligheidskloof te overbruggen. Het duurt jaren voordat hogere defensiebegrotingen zich vertalen in daadwerkelijke gevechtsgereedheid, en Europa beschikt momenteel niet over de superieure verkennings- en coördinatiecapaciteiten van de VS. Bovendien wordt een deel van deze nieuwe middelen ingezet om het gat op te vullen dat is ontstaan door de stopzetting van de Amerikaanse steun aan Oekraïne.
Recente diplomatieke inspanningen, waaronder een ontmoeting tussen minister-president Mark Rutte en Trump, werden als positief beschouwd. Het belangrijkste doel voor de Europeanen op de top in Ankara blijft het handhaven van een schijn van eenheid en het vermijden van openlijke conflicten.
Kan Trump de VS uit de NAVO halen?
Juridisch gezien is de bevoegdheid van de president om uit het verdrag te treden beperkt. Een wet uit 2023 vereist een tweederdemeerderheid in de Senaat of een nieuwe wet van het Congres om de NAVO-overeenkomst te beëindigen, een scenario dat onwaarschijnlijk is gezien de steun van beide partijen voor het bondgenootschap.
Niettemin kan Trump de organisatie nog steeds verzwakken door middel van “zachte” uittredingen: diplomaten terugroepen, gezamenlijke oefeningen annuleren, het delen van inlichtingen stopzetten of weigeren contributies te betalen. Hij heeft de bondgenoten al verrast door 5.000 militairen uit Duitsland terug te trekken.
Extremer maatregelen zouden onder meer kunnen bestaan uit het negeren van de verplichtingen uit hoofde van artikel 5 of het opheffen van de Amerikaanse nucleaire beschermingsparaplu. Hoewel de National Defense Authorization Act van 2026 tracht de troepenreducties te beperken tot minder dan 76.000 en de rol van de Supreme Allied Commander beschermt, heeft Trump de neiging getoond om de bedoelingen van het Congres te omzeilen door middelen om te leiden of personeel onder andere benamingen te herplaatsen. (fc)
Volg Business AM ook op Google Nieuws
Wil je toegang tot alle artikelen, geniet tijdelijk van onze promo en abonneer je hier!
