Key takeaways

• Vladimir Poetin vervangt in Rusland machtige veteranen door gehoorzame technocraten om staatsgrepen te voorkomen.
• Toegenomen invloed zorgt ervoor dat de Russische president vertrouwde bondgenoten als bedreigingen begintt e zien
• De FSB dwingt absolute loyaliteit af door ongecontroleerde surveillance.

In het politieke landschap van het Rusland van Vladimir Poetin biedt langdurige toewijding geen garantie voor veiligheid. Het traject van degenen in de naaste kring van de president onthult een gevaarlijke paradox. Hoe meer invloed een medewerker verwerft, hoe meer hij of zij wordt gezien als een bedreiging voor het regime.

Prigozhin vormde een keerpunt

De opstand van juni 2023 onder leiding van Jevgeni Prigozhin en zijn huurlingen van de Wagner-groep vormde een keerpunt. Prigozhin, ooit een vertrouwde bondgenoot, leidde een gewapende opmars naar Moskou na een conflict met het militaire establishment.

Hoewel de opstand snel via een akkoord is beëindigd, kwam Prigozhin twee maanden later om het leven bij een vliegtuigongeluk. Die gebeurtenis is door de Amerikaanse inlichtingendienst toegeschreven aan een explosie. Deze episode benadrukte het gevaar waarmee degenen worden geconfronteerd die hun macht aanwenden om het gezag van het Kremlin uit te dagen.

Ontmanteling van de oude garde

Jarenlang handhaafde Poetin een statische leiderschapshiërarchie, waarbij hij figuren als minister van Defensie Sergei Shoigu en secretaris van de Veiligheidsraad Nikolai Patrushev meer dan een decennium aan de macht hield.

Het langdurige conflict in Oekraïne zorgde echter voor een verschuiving. Poetin begon de autonomie van zijn topfunctionarissen af te breken en verving veteranen door figuren die geen onafhankelijke machtsbasis hebben.

Shoigu, Gerasimov en Surovikin opzijgeschoven

De ondergang van Prigozjin vond zijn oorsprong in zijn openlijke vete met Shoigu en Valeri Gerasimov. Prigozjin beschuldigde de militaire leiding van incompetentie en nalatigheid. Toen het ministerie van Defensie probeerde Wagner zijn onafhankelijkheid te ontnemen door te eisen dat de groep in het reguliere leger zou worden geïntegreerd, zag Prigozhin dit als de vernietiging van zijn imperium, wat leidde tot zijn muiterij.

Hoewel Shoigu en Gerasimov de crisis aanvankelijk overleefden – omdat hun ontslag zou zijn overgekomen als een toegeving aan de eisen van Prigozhin – waren hun posities uiteindelijk onhoudbaar.

Soortgelijke patronen deden zich voor bij Sergei Surovikin, bekend als ‘generaal Armageddon’. Ondanks zijn effectiviteit bij het stabiliseren van de frontlinies eind 2022, maakten zijn banden met Prigozhin en zijn populariteit onder ultranationalisten hem tot een risico. Na de muiterij werd hij aan de kant gezet en ontheven van zijn leidende rol.

Zuivering in 2024

De bredere zuivering kwam in 2024 in een stroomversnelling. Sergej Shoigu werd overgeplaatst van het ministerie van Defensie naar de Veiligheidsraad, terwijl Nikolaj Patroesjev werd gedegradeerd tot een ondergeschikte rol als presidentieel adviseur.

Deze stappen waren waarschijnlijk ingegeven door de vrees dat deze mannen hun eigen clans hadden opgebouwd. Dat zijn netwerken van getrouwen en financiële middelen die onafhankelijk van de president opereerden. Shoigu had bijvoorbeeld het ministerie bevolkt met medewerkers uit zijn eerdere instanties, waardoor een machtscentrum was ontstaan dat Poetin als een risico beschouwde.

Opkomst van de technocraten

Om deze invloedrijke figuren te vervangen, benoemde Poetin Andrej Belousov tot minister van Defensie. Belousov, een civiele econoom zonder militaire achtergrond of eigen factie, is een ‘kwartiermeester’ die is aangesteld om de logistiek en de financiën te beheren zonder een politieke bedreiging te vormen.

Deze strategie is voortgezet met de benoeming van Leonid Gornin, eveneens een civiele econoom, die samenviel met het ontslag van verschillende plaatsvervangers van Shoigu.

FSB als ultieme handhaver

Tijdens deze herschikking is de Federale Veiligheidsdienst (FSB) als uiteindelijke winnaar naar voren gekomen. Onder leiding van Alexander Bortnikov sinds 2008 blijft de FSB stabiel omdat haar officieren hun loyaliteit aan Poetin persoonlijk verschuldigd zijn in plaats van aan de staat.

De bevoegdheden van de dienst zijn aanzienlijk uitgebreid, waardoor zij elk lid van de elite zonder toezicht kan onderzoeken. In wezen is de FSB het belangrijkste instrument geworden voor het bewaken en afdwingen van loyaliteit in alle andere overheidssectoren.

Rijkdom bij gratie van de president

De zakelijke elite staat onder vergelijkbare druk. Oligarchen als Oleg Deripaska en Oleg Tinkov kregen te maken met inbeslagnames van activa of gedwongen verkopen nadat zij hun scepsis over de oorlog hadden geuit.

Omgekeerd hebben loyalisten zoals Boris Rotenberg geprofiteerd van de deprivatisatie en activa verworven die in beslag waren genomen van de ontrouwe. Zelfs dan wordt van deze zakenlieden verwacht dat zij op verzoek “vrijwillige” financiële bijdragen aan de staat leveren, waarmee hen wordt herinnerd dat hun rijkdom alleen bestaat bij de gratie van de president.

Alle macht en beslissingen bij één man

Deze systemische centralisatie suggereert dat Poetin zich steeds meer bezighoudt met zijn eigen overleving. Door zijn kring van vertrouwde adviseurs te verkleinen en autonome machtscentra uit te schakelen, vermindert hij het onmiddellijke risico op een staatsgreep. Dit leidt echter tot kwetsbaarheid op de lange termijn.

Een systeem zonder onafhankelijk initiatief maakt het regime afhankelijk van het oordeel van één man en vult de regering met ondergeschikten die te bang zijn om mislukkingen te melden of daadkrachtig op te treden tijdens een crisis. (fc)

Volg Business AM ook op Google Nieuws

Wil je toegang tot alle artikelen, geniet tijdelijk van onze promo en abonneer je hier!