In haar toespraak over de „State of the Union” kondigde Europees Commissievoorzitter Ursula Von der Leyen naar aanleiding van de crisis in Ceuta (Spanje) een nieuw migratie-initiatief aan, waarbij EU-lidstaten meer flexibiliteit zouden krijgen om te reageren op plotselinge massale toestroom. Ze kondigde met name aan dat haar instelling een voorstel zou indienen voor een zogenaamd „Europees noodhulpinitiatief” om massale migratiestromen aan te pakken. Ze verduidelijkte:

„Het zal alleen in werking treden op basis van een strikt omschreven reeks criteria. En in die gevallen zal het een tijdelijke en strikt omschreven flexibiliteit van de standaardprocedures mogelijk maken.”

Naar verluidt heeft de Griekse regering hier krachtig op aangedrongen. De Griekse premier Kyriakos Mitsotakis, die tot dezelfde politieke familie behoort als Von der Leyen, eiste vorige maand nieuwe regels om de asielprocedure op te schorten. Voorlopig zijn er weinig details bekend over de nieuwe EU-regeling, aangezien de Europese Commissie ook heeft geweigerd om vragen om meer inzicht te beantwoorden.

Al in 2025 schortte Griekenland de asielprocedure gedurende drie maanden op voor iedereen die vanuit Noord-Afrika over zee in Griekenland aankwam. De Europese Commissie reageerde niet kritisch toen zij onder druk werd gezet over de rechtmatigheid hiervan, behalve door te stellen dat Griekenland te maken had met „een uitzonderlijke situatie“.

Dit toont aan dat het huidige wettelijke kader voor de aanpak van asiel en migratie in bredere zin wellicht aan een herziening toe is. Ja, het aantal asielaanvragen is sterk gedaald, maar nog steeds zijn er ongeveer 200.000 mensen in 2025 illegaal de Europese Unie binnengekomen. Als gevolg daarvan blijven anti-establishmentpartijen successen boeken in de hele EU, en zeker in West-Europa.

Ondertussen, vlak voor de toespraak van Von der Leyen, kondigde Italië aan dat het zijn lucht- en zeegrenscontroles met Spanje, die vorige maand na Ceuta waren ingevoerd, met nog eens 15 dagen heeft verlengd. De Italiaanse regering rechtvaardigde dit met de volgende verklaring: „Er blijven aanzienlijke risico’s voor de binnenlandse veiligheid bestaan, naast potentiële gevaren die verband houden met mogelijke infiltratie door terroristen.” Ook al zijn dergelijke maatregelen voorlopig grotendeels symbolisch, het toont aan dat reizen zonder paspoort en wellicht zelfs de interne markt van de EU uiteindelijk het slachtoffer kunnen worden van het onvermogen van de EU om haar buitengrenzen te beschermen.

Jihadisten in Ceuta

De situatie in Ceuta illustreert hoe problematisch de toestand is. De Spaanse regering lijkt nog steeds niet de situatie daar onder controle te hebben. De rechterlijke macht in Ceuta waarschuwde voor een sterk gestegen aantal seksuele aanrandingen in Ceuta sinds de komst van de migranten. „Het aantal van deze misdrijven is exponentieel gestegen sinds de massale toestroom van mensen“, verklaarde een magistraat, waarbij hij aangaf dat ook minderjarige vrouwelijke migranten het slachtoffer waren geworden en dat de cijfers waarschijnlijk een onderschatting waren.

Op 19 augustus kondigde de Spaanse regering aan dat zij van plan was 500 meisjes „met spoed“ vanuit Ceuta naar het Spaanse vasteland over te brengen. Dit besluit werd gelukkig teruggedraaid, althans voorlopig lijkt het erop. Op 1 september ontkende de Spaanse premier Pedro Sánchez dat ook maar één van deze migranten naar het Spaanse vasteland zou worden overgebracht. Verder zijn er ook berichten over voormalige jihadistische ronselaars van Islamitische Staat onder degenen die Ceuta zijn binnengekomen. Terrorismebestrijders zijn van mening dat ten minste tien mannen die eerder in Spanje waren gearresteerd, veroordeeld en uitgezet wegens jihadistische misdrijven, zich bevonden onder degenen die de Spaanse exclave waren binnengekomen. Zoals gewoonlijk werden soortgelijke eerste berichten begin augustus aanvankelijk officieel ontkend door de Spaanse regering.

De regularisatiecampagne van Sánchez, waarbij meer dan 1 miljoen migranten zonder papieren betrokken waren en die in juni 2026 afliep, wordt alom aangewezen als ten minste één van de redenen voor de bestorming van Ceuta. De Oostenrijkse minister van Europese Zaken, Claudia Bauer, merkte bijvoorbeeld op dat de grootschalige Spaanse regularisatie „misschien niet de enige oorzaak was, maar zeker een katalysator vormde“.

Sindsdien is het Spaanse asielbeleid enigszins aangescherpt. Ook op EU-niveau hebben we het afgelopen jaar een aanscherping van de migratiewetgeving gezien. Een van die wetswijzigingen is dat EU-lidstaten toestemming krijgen om zogenaamde „terugkeercentra“ op te zetten voor afgewezen asielzoekers in derde landen. Op dit moment zijn Duitsland, Oostenrijk, Denemarken, Griekenland en Nederland in onderhandeling met landen als Rwanda om een dergelijke regeling te treffen, met als doel hierover voor het einde van het jaar een akkoord te bereiken. Naar verluidt zijn er ook gesprekken gaande met ongeveer tien andere landen. Het idee is blijkbaar om deze terugkeerhubs te gebruiken voor mensen aan wie al asiel is geweigerd.

In dit opzicht verschillen ze van het „Rwanda-plan“ van de vorige Britse regering, dat voorzag in de behandeling van asielaanvragen buiten de EU, vergelijkbaar met wat Italië in Albanië heeft geprobeerd te doen. De Britse Labour-regering heeft dit plan opgegeven nadat de vertrekkende conservatieve regering met talrijke juridische hindernissen te maken had gekregen, voortkomend uit zowel het Britse nationale recht als uit het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens, of althans uit de manier waarop dit Verdrag door rechters is geïnterpreteerd.

Marc Bossuyt, voormalig hoofdrechter van het Belgisch Grondwettelijk Hof en, als voormalig commissaris-generaal voor Vluchtelingen, vrijwel de toonaangevende juridische autoriteit in België op het gebied van het vluchtelingenrecht, heeft opgemerkt dat het Rwandaplan van het VK „een kans verdient“. Hij heeft erop gewezen dat het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens volgens hem niet als juridisch obstakel tegen dit plan kan worden gebruikt, en schreef in 2023: „Wat belangrijk is, is dat geen enkel verdrag asielzoekers het recht geeft om asiel aan te vragen, laat staan om het te krijgen, in het land van hun keuze. Het Verdrag van Genève betreffende de status van vluchtelingen verleent een asielzoeker alleen het recht om niet te worden teruggestuurd naar het land waar hij of zij vervolging vreest. In het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens is er zelfs geen bepaling over asiel.”

Hij geeft in zijn artikel uit 2023 wel toe dat „de huidige EU-asielrichtlijnen een dergelijke overeenkomst niet toestaan, behalve in het geval van Denemarken, dat profiteert van een opt-out-clausule.“ Daar komt echter meer en meer verandering in.

Geen binnenlandse veiligheid zonder sterke buitengrenzen

Uiteindelijk is, zoals ik al vaak heb betoogd, de enige succesvolle aanpak die illegale migratie met succes heeft gestopt en dit tegelijkertijd heeft verzoend met het behoud van het recht op asiel voor degenen die illegaal het land binnenkomen, de Australische aanpak. Sinds 2013 stuurde het land mensen die illegaal het land binnenkwamen door naar landen waarmee het een overeenkomst heeft, waaronder Nauru. Die mensen kunnen asiel aanvragen, maar zelfs als hun aanvraag wordt goedgekeurd, zullen ze nooit asiel krijgen in Australië. Australië verbindt zich er echter wel toe om asiel voor hen te regelen in andere landen, bijvoorbeeld Cambodja en Nauru. Aangezien het bedrijfsmodel van de mensensmokkelaars snel werd ontwricht, hebben nog maar weinig mensen deze aanpak geprobeerd.

Sommigen vinden dat Australië niet met de EU te vergelijken is, maar ook in Australië zijn meer dan 1.000 mensen voor de kust verdronken die probeerden het land illegaal binnen te komen, voor de invoering van hun succesvolle systeem. Nadat het land dergelijk beleid had ingevoerd, daalde het aantal verdrinkingsdoden tot bijna nul, althans officieel. Het contrast met de zogenaamd moreel superieure Europese Unie is opvallend. Naar schatting 30.000 mensen zijn de afgelopen tien jaar in de Middellandse Zee verdronken bij een poging om illegaal de EU binnen te komen.

Een ander Australisch beleid bestond erin boten terug te sturen naar Indonesië, door illegale migranten in onzinkbare boten met slechts een beperkte brandstofvoorraad te plaatsen, net buiten de 12-mijlszone van Indonesië, met slechts genoeg brandstof om terug te keren naar Java. Indonesië moet tegenwoordig ongetwijfeld blij zijn dat het geen politiemiddelen meer hoeft in te zetten om mensensmokkelaars tegen te houden. Misschien zouden Frankrijk en België moeten overwegen dat het in hun belang kan zijn om hierover met het Verenigd Koninkrijk samen te werken. Op dit moment worden zowel in Frankrijk als in België veel politiemiddelen ingezet om te voorkomen dat illegale migranten het Verenigd Koninkrijk bereiken. Door simpelweg het Australische beleid te kopiëren, zou deze mensensmokkelroute eindelijk worden afgesloten.

Hoewel Australië beproefde methoden laat zien om zowel mensensmokkel naar de EU als tussen het Europese vasteland en het Verenigd Koninkrijk te stoppen, is het veel moeilijker om een oplossing te vinden voor de terugkeer van degenen aan wie in de EU asiel is geweigerd. Helaas bestaat er geen wondermiddel voor dit probleem. Vaak weigeren hun landen van herkomst simpelweg om hen terug te nemen, en vaak zijn deze mensen al enigszins geïntegreerd in de Europese samenlevingen. Op zijn minst zouden criminele illegalen gevangen moeten worden gezet, en elke amnestie moet gepaard gaan met boetes en de voorafgaande sluiting van de buitengrens van de EU.

In ieder geval kunnen EU-landen nu al beginnen met het overnemen van de Australische aanpak op die gebieden waar deze succesvol is gebleken. Het nieuwe initiatief van Von der Leyen is misschien niet voldoende, maar het is in ieder geval een teken dat het debat de goede kant op gaat.