Op 13 mei besliste een rechtse meerderheid in het Europees Parlement om het mandaat van de onderzoekscommissie die financiering van NGO’s onderzoekt met nog eens zes maanden te verlengen. De commissie werd opgericht na onthullingen dat de Europese Commissie jarenlang NGO’s zou hebben betaald om te lobbyen voor onder meer de “Green Deal”. Het gaat daarbij om minstens 7 miljard euro. De Europese Commissie heeft enkel tot taak wetgeving voor te stellen. Met belastinggeld lobbyen om die wetgeving door te drukken kan uiteraard niet.
In juni 2025 stemde het Europees Parlement in met de oprichting van de onderzoekscommissie. De Europese Commissie moest al toegeven dat die zich hadden ingelaten met “ongeoorloofde lobbyactiviteiten” die waren gefinancierd met EU-fondsen, met name vanuit het zogenaamde LIFE-programma. Dit alles gebeurde tijdens de vorige bestuursperiode van de Europese Commissie, met de Nederlandse Eurocommissaris Frans Timmermans als vice-voorzitter en grote gangmaker achter de “Green Deal”, een pakket groene regelgeving die de Europese industrie en consument opzadelt met een bijzonder hoge factuur.
De Duitse krant Die Welt onthulde daarbij dat “niet-gouvernementele organisaties in ruil voor financiering volgens de contracten moesten lobbyen en bijvoorbeeld strijden tegen kolencentrales, pesticiden en de vrijhandelsovereenkomst tussen Europa en Zuid-Amerika (Mercosur).” Dit terwijl de Europese Commissie ondertussen aan het proberen was om dat handelsakkoord met het Latijns-Amerikaanse handelsblok Mercosur eindelijk af te ronden. Zoals vaak weet de ene arm van de bureaucratie niet wat de andere doet.
Eerder dit jaar wees het Nederlandse Europarlementslid Dirk Gotink (NSC) er bovendien op dat de Europese Commissie NGO’s financiert die zelfs gerechtelijke procedures tegen EU-lidstaten voeren. Dat zou dus betekenen dat zij als feitelijk verlengstuk van de Europese Commissie de nationale democratieën bekampen. Dit terwijl de Europese Commissie in theorie ten dienste moet staan van de lidstaten, als een bescheiden ambtenarenapparaat gericht op het toepassen van de Europese Verdragen.
Het probleem zit hierbij uiteindelijk niet zozeer bij de NGO’s zelf, maar bij de Europese Commissie, die totaal losgeslagen lijkt. In april gaf Charles Michel, voormalig Belgisch Premier en voormalig voorzitter van de Europese Raad hierover ook forse kritiek op Europese Commissievoorzitter Ursula von der Leyen. Hij verweet haar “een uiterst autoritair beleid”. Met hulp van een leger aan NGO’s dus.
Verandering op komst?
Gelukkig lijkt er dus eindelijk verandering in te komen. Reeds in 2024 liet de Europese Commissie weten aan groene NGO’s dat zij geen EU-financiering meer mogen gebruiken om bij de instellingen van de EU te lobbyen. Onlangs bleek dat de Europese Commissie in 2025 ook financiële steun verminderde aan organisaties in gevallen waar dat op “politiek vlak moeilijker te rechtvaardigen werd”, aldus een van de getroffen organisaties, EPC. Dat is een denktank met een uitgesproken voorkeur om meer macht en geld naar het EU-niveau te sluizen. Het is maar de vraag waarom organisaties die pleiten voor dergelijke zaken nog steeds geld ontvangen vanuit de instelling wiens macht ze willen versterken, iets wat ik 16 jaar geleden al aankaartte.
In mei 2025 stelde de Europese Commissie dan weer NGO’s die zich specifiek op gezondheidsbeleid richten financiering voor lobby- of belangenbehartigingswerk te ontzeggen vanwege het “reputatierisico” voor de Europese Unie. Verleden zomer stuurde de Europese Commissie brieven naar twee NGO’s, “European Network on Smoking Prevention” (ENSP) en “Smoke Free Partnership” (SFP), waarbij ze werden opgedragen om te stoppen met lobbyen. Beide NGO’s krijgen heel wat middelen van de Europese Commissie en de eerste zou zelfs nauw betrokken worden bij de voorbereiding van wetgeving, naast de lobby-activiteiten dus. De organisaties pleiten ervoor om alle alternatieven voor tabak hard aan te pakken, ook al bewijzen EU-lidstaten zoals Zweden, dat een uitzondering geniet op het EU-verbod op snus, dat dergelijk beleid net de doelstelling van “Smoke Free” ondermijnt, want net in Zweden staat men dicht bij deze doelstelling, mede dankzij de legale beschikbaarheid van alternatieven voor roken. Uit een recente tweet van het Europees Parlement bleek zelfs dat Zweden het laagste percentage rokers in de EU had.
De Europese Commissie moet echter niets weten van dit soort redeneringen en volgt voluit de paternalistische aanpak om alles zo veel mogelijk te verbieden, met inschakeling dus van NGO’s in het lobbyproces. De bevoegde Eurocommissaris, Wopke Hoekstra, pleit daarom voor hogere belastingen op tabak, en wil daarbij ook graag vaping aanpakken. In het verleden verklaarde hij al: “Roken doodt, vapen doodt”. Daarmee zet hij beide gewoon op één lijn, ook al is het tweede volgens het Britse ministerie van Volksgezondheid “95 % minder schadelijk zijn voor de gezondheid dan normale sigaretten.”
Gelukkig gaan de EU-lidstaten niet mee in beleid op basis van onderbuikgevoelens. Voorstellen van het Cypriotische voorzitterschap van de Europese Raad voorzagen dat de door de Europese Commissie voorgestelde forse accijnsverhoging afzwakt wordt, en er ook in een overgangsperiode wordt voorzien. De Zweedse regering is echter een felle tegenstander, en volgens de laatste berichten stelt het land zijn veto tegen het voorstel. Dat niet enkel de minimumaccijnzen op sigaretten zouden worden verdubbeld, maar dat ook meer innovatieve producten, zoals e-sigaretten en nicotinezakjes hard zouden worden aangepakt stuit in het bijzonder op Zweedse weerstand, en dat is geen toeval.
Zweden is namelijk de enige EU-lidstaat met een vrijstelling van het EU-verbod op snus, een nicotinezakje dat als alternatief fungeert voor het roken van tabak. Zweden geniet van die vrijstelling voor meer dan dertig jaar nu, sinds het tot de EU toetrad. Eerder dit jaar werd bekend dat het aantal rokers in Zweden tot onder 4 procent van de bevolking is gezakt. In vergelijking met andere EU-lidstaten heeft Zweden 44% bovendien minder tabak-gerelateerde sterfgevallen, 41% minder longkanker en 38% minder sterfgevallen door kanker. Men kan nooit zeker zijn van correlatie en causatie, maar het geeft te denken over hoeveel doden en zieken ook in de rest van de EU hadden kunnen worden vermeden door het Zweedse voorbeeld te volgen. Jammer genoeg staan de door de EU gesubsidieerde NGO’s op geen enkele manier echter open voor deze zienswijze.
De Europese Rekenkamer als breekijzer
Een kritisch rapport door de Europese Rekenkamer in april 2025 zorgde voor heel wat meer aandacht voor de EU-financiering van NGO’s. Het openbaarde dat de EU tussen 2021 en 2023 via verschillende fondsen maar liefst 7 miljard euro uitgegeven heeft aan 90 NGO’s, die zich richten op milieubeleid, migratiebeleid of wetenschap. Een bijzondere onthulling daarbij is dat volgens de Europese Rekenkamer “een groot deel van de EU-financiering die onder direct beheer aan NGO’s is toegekend, naar een klein aantal organisaties is gegaan. Van de meer dan 4400 NGO’s ontvingen 30 NGO’s meer dan 40 % van de totale middelen in de periode 2014-2023 (d.w.z. 3,3 miljard euro)”.
De auditors waarschuwden daarbij dat de cijfers in hun verslag “met de nodige voorzichtigheid moeten worden geïnterpreteerd, aangezien er geen betrouwbaar overzicht bestaat van de EU-middelen die aan NGO’s zijn betaald”, en betreurden dat “de informatie op gefragmenteerde wijze wordt gepubliceerd, wat de transparantie belemmert, een analyse van de vraag of EU-middelen te veel geconcentreerd zijn bij een klein aantal NGO’s bemoeilijkt en het inzicht in de rol van NGO’s in het EU-beleid beperkt”.
De onderhandelingen over de Europese meerjarenbegroting tussen 2028 en 2034 lopen inmiddels volop, en dit soort bevindingen hebben een grote impact hierop. In haar voorstel voorziet de Europese Commissie dat het aantal programma’s binnen de meerjarenbegroting wordt verminderd van 52 naar 16, waarbij heel wat uitgaven waarbij ook subsidiefondsen voor NGO’s zitten – met name cohesie, sociale zaken en landbouw – worden ondergebracht in 27 nationale partnerschapsplannen.
Dat betekent in de praktijk dat het voor nationale regeringen veel makkelijker zal worden om te verhinderen dat NGO’s nog EU-subsidies ontvangen. Een goede zaak, volgens Zsolt Darvas, econoom en senior fellow bij EU-beleidsdenktank Bruegel. Hij stelt: “De EU-begroting bedraagt slechts ongeveer 1% van het EU-bbp, terwijl de lidstaten bijna de helft uitgeven. (…) Steun aan NGO’s valt meer onder de nationale bevoegdheid. Nationale regeringen beschikken over voldoende begrotingsmiddelen om hen te steunen als zij dat nodig achten.”
Voorts valt financiële steun aan het zogenaamde “middenveld” niet onder de zogenaamde prioritaire uitgavendomeinen – defensie, concurrentievermogen en de digitale en groene transitie. Wel wil de Europese Commissie met AgoraEU, een nieuw programma ter waarde van 8,58 miljard euro dat de programma’s Citizens, Equality, Rights and Values (CERV) en Creative Europe samenvoegt, aantonen dat het NGO’s wil blijven ondersteunen, stelt Euronews – correspondente Evi Kiorri. Zij merkt daarbij op dat de voorgestelde financiering zelfs groter dan de twee programma’s die het samenvoegt, maar dat “de ontwerpverordening niet expliciet voorziet in exploitatiesubsidies, de meerjarige financiering die NGO’s in staat stelt om belangenbehartiging, waakhondactiviteiten en strategische rechtszaken te voeren. Zonder wettelijke garantie zouden toekomstige werkprogramma’s deze subsidies eenvoudigweg kunnen schrappen.
Dat precedent is al geschapen. In 2025 heeft de Commissie de exploitatiesubsidies voor NGO’s op het gebied van gezondheidszorg in het kader van EU4Health stopgezet en is zij overgestapt op uitsluitend projectfinanciering. Gezondheidsorganisaties hebben een klacht ingediend bij de Europese Ombudsman. Het maatschappelijk middenveld beschouwt dit als een voorbeeld van wat het MFK over de hele linie zou kunnen formaliseren.”
Vanuit het standpunt dat het niet aan de belastingbetaler is om beleidsbeïnvloeding te gaan financieren is deze evolutie echter positief te noemen. Zeker wanneer we weten dat Europese ambtenaren dan ook nog eens instructies hebben gegeven over hoe beleidsbeïnvloeding door NGO’s eruit moet zien. Slotsom: Er begint eindelijk iets te bewegen op dit vlak, maar er is nog een lange weg te gaan.
