Generatieve AI is in korte tijd een alledaags hulpmiddel geworden. Leerlingen gebruiken chatbots voor onderzoek en schrijfopdrachten, werknemers laten teksten samenvatten en organisaties automatiseren er taken mee. We hoeven ons niet langer af te vragen óf mensen AI gaan gebruiken. De relevante vraag is of zij zelf aan het roer blijven.
Bij AI-geletterdheid denken we vaak aan technische vaardigheden: begrijpen hoe een toepassing werkt en een goede prompt kunnen schrijven. Volgens mij begint echte AI-geletterdheid ergens anders. Bij durven twijfelen aan een overtuigend antwoord, voldoende kennis hebben om het te beoordelen en vindingrijk genoeg zijn om verder te gaan dan de eerste suggestie van een chatbot.
Twijfel als basisvaardigheid
Wie AI gebruikt, moet vragen blijven stellen. Waar komt deze informatie vandaan? Welke aannames liggen eraan ten grondslag? Wat ontbreekt er? En vooral: klopt het eigenlijk wel?
Die twijfel beschermt ons tegen systemen die met grote overtuiging onvolledige, bevooroordeelde of onjuiste antwoorden kunnen geven. Juist doordat AI-uitkomsten vaak logisch en verzorgd ogen, hebben we kritische lezers nodig.
Daar wringt het. De PISA-resultaten van 2025 laten zien dat de leesvaardigheid van Vlaamse 15-jarigen verder is gedaald. Drie op de tien leerlingen lezen niet op het niveau dat nodig is om volwaardig mee te doen in de samenleving. Ook het beoordelen van informatie, het leggen van verbanden tussen bronnen en kritisch nadenken over een tekst staan onder druk. Precies die vaardigheden hebben we nodig in een informatieomgeving waarin AI een steeds grotere rol speelt.
PISA onderzocht ook hoe leerlingen AI gebruiken. Bijna de helft van de Vlaamse leerlingen gebruikt wekelijks AI-chatbots voor onderzoek, schrijfopdrachten of het samenvatten van teksten. Uit de resultaten kan geen direct oorzakelijk verband tussen AI-gebruik en leerprestaties worden afgeleid. Ze wijzen wel op het belang van begeleiding: de samenhang met leerprestaties is gunstiger wanneer leerlingen mogelijkheden krijgen om AI-geletterdheid te ontwikkelen.
Die geletterdheid moet op een stevige basis rusten. Om te beoordelen of een AI-samenvatting de kern raakt, moet je de oorspronkelijke tekst kunnen doorgronden. Inhoudelijke kennis helpt om te herkennen wat ontbreekt en waar een redenering niet klopt. Door zelf te blijven formuleren en argumenteren, houd je grip op de richting waarin je AI inzet. Lezen, schrijven, redeneren en kennisopbouw zijn voor mij dan ook onmisbare onderdelen van AI-geletterdheid.
Voorbij de middelmaat
Kritisch beoordelen is slechts een deel van de opgave. Generatieve AI maakt het verleidelijk om genoegen te nemen met het eerste acceptabele resultaat. Als iedereen dezelfde toepassingen op ongeveer dezelfde manier gebruikt, ontstaat een zee van inwisselbare teksten, ideeën en oplossingen. Correct misschien, onderscheidend zelden.
Daarom hoort vindingrijkheid wat mij betreft nadrukkelijk bij AI-geletterdheid. Een goede gebruiker stelt onverwachte vragen, combineert verschillende perspectieven en voegt eigen ervaring, context en verbeeldingskracht toe. De werkelijke waarde ontstaat in wat iemand met een AI-antwoord doet.
Dat geldt op school én op de werkvloer. AI kan denkwerk uit handen nemen dat iemand juist zelf zou moeten doen. Dezelfde technologie kan ook tegenargumenten aandragen, alternatieven verkennen of een eigen analyse helpen aanscherpen. Het verschil zit in de manier waarop we dit gebruiken.
Eerst zelf denken
Denk na voor je de prompt schrijft. Ga eerst na of je AI wel echt nodig hebt. Formuleer daarna je vraag zo duidelijk en concreet mogelijk zonder AI bij voorbaat in een bepaalde richting te sturen. Gebruik AI vervolgens als gesprekspartner: vraag om andere invalshoeken, laat zwakke plekken aanwijzen en controleer belangrijke beweringen bij de oorspronkelijke bron. Bepaal ten slotte in je eigen woorden wat je overneemt, wat je verwerpt en wat je toevoegt.
Zo brengen we bewust enige frictie terug in een proces dat bijna moeiteloos kan voelen. Die inspanning is waardevol. Het dwingt ons te blijven begrijpen, afwegen en creëren.
De kennismakingsfase met AI ligt achter ons. Nu moeten we leren de technologie zo te gebruiken dat zij ons denken verdiept en onze eigenheid zichtbaar blijft. De perfecte prompt gaat ons daar niet brengen. Zelfstandig denken wel: twijfelen wanneer een antwoord te gemakkelijk komt en de vindingrijkheid tonen om er iets beters en persoonlijker van te maken.
Véronique Van Vlasselaer, Head of AI & Data Science bij SAS
Wil je meer technieuws ontvangen? Schrijf je in op onze wekelijkse Tech Insider-nieuwsbrief
Volg Business AM ook op Google Nieuws
Wil je toegang tot alle artikelen, geniet tijdelijk van onze promo en abonneer je hier!
