Wat is SWIFT en waarom is dit het wapen waar Rusland het meest bang voor is?

Het pakket sancties dat westerse regeringen hebben bovengehaald om Rusland bedreigen, heeft tot nu toe duidelijk geen indruk gemaakt op Vladimir Poetin. Nu de invasie van Oekraïne een feit is, wordt het misschien tijd om die ene maatregel boven te halen die angst lijkt te wekken in het hart van het Kremlin: het land afsnijden van het wereldwijde banksysteem. Om dat te verwezenlijken zou Rusland kunnen worden verwijderd uit SWIFT, een streng beveiligd netwerk dat duizenden financiële instellingen over de hele wereld met elkaar verbindt.

De Society for Worldwide Interbank Financial Telecommunication (SWIFT) werd in 1973 opgericht om de telex te vervangen en wordt nu door meer dan 11.000 financiële instellingen in meer dan 200 landen gebruikt om beveiligde berichten en betalingsopdrachten te verzenden. Omdat er geen wereldwijd geaccepteerd alternatief is, is het essentieel voor wereldwijde financiering. Middels het zogenaamde SWIFT-adres, tegenwoordig beter bekend als Business Identifier Code (BIC), wordt onder andere grensoverschrijdend betalingsverkeer gefaciliteerd. Het hoofdkantoor van SWIFT is in Terhulpen gevestigd, in Waals-Brabant. Het heeft datacenters in Nederland, de Verenigde Staten en Zwitserland. SWIFT, dat zichzelf omschrijft als een “neutrale nutsvoorziening”, is opgericht naar Belgisch recht en moet voldoen aan de EU-regelgeving.

Rusland uit SWIFT verwijderen zou het voor financiële instellingen bijna onmogelijk maken om geld het land in of uit te sturen, wat een plotselinge schok zou zijn voor Russische bedrijven en hun buitenlandse klanten – vooral kopers van de Russische olie- en gasexport. De afsluiting zou alle internationale transacties beëindigen, en valutavolatiliteit en massale kapitaaluitstromen veroorzaken. Als Rusland van SWIFT wordt uitgesloten, zou zijn economie met 5 procent krimpen, schatte voormalig minister van Financiën Alexei Kudrin in 2014. Sommige Russische parlementariërs hebben gezegd dat SWIFT-sancties zouden neerkomen op een oorlogsverklaring.

Wat gebeurt er als Rusland wordt verwijderd?

Er is wel degelijk een precedent voor het verwijderen van een land uit SWIFT. SWIFT heeft de Iraanse banken in 2012 losgekoppeld nadat ze door de Europese Unie waren gesanctioneerd vanwege het nucleaire programma van het land. Iran verloor daarop bijna de helft van zijn inkomsten uit olie-export en 30 procent van de buitenlandse handel.

“SWIFT is een neutrale wereldwijde coöperatie die is opgezet en geëxploiteerd ten behoeve van de gemeenschap”, zei het bedrijf eerder in een verklaring. “Elke beslissing om sancties op te leggen aan landen of individuele entiteiten berust uitsluitend bij de bevoegde overheidsinstanties en toepasselijke wetgevers.”

Het is niet duidelijk hoeveel steun er is onder Amerikaanse bondgenoten voor het afsluiten van de toegang van de Russen tot SWIFT. De Verenigde Staten en Duitsland hebben het meeste te verliezen als Rusland wordt afgesloten, omdat hun banken de meest frequente SWIFT-gebruikers zijn om met Russische banken te communiceren.

Moskou heeft zijn eigen betalingssysteem, SPFS, opgezet nadat het in 2014 werd getroffen door westerse sancties

De Europese Centrale Bank (ECB) heeft kredietverstrekkers met een aanzienlijke blootstelling aan Rusland gewaarschuwd om zich voor te bereiden op sancties tegen Moskou. ECB-functionarissen hebben banken ook gevraagd hoe zij zouden reageren op scenario’s, waaronder een maatregel om te voorkomen dat Russische banken toegang krijgen tot SWIFT.

De Europese Unie is klaar om te reageren op een Russische invasie van Oekraïne met “alomvattende sancties die nog nooit eerder zijn gezien”, zei de Deense minister van Buitenlandse Zaken Jeppe Kofod. EU-hoofddiplomaat Josep Borrell zei dat sancties “de meest ingrijpende invloed zouden zijn die het Westen, of in ieder geval de Europese Unie, heeft”. De Britse premier Boris Johnson heeft ook al geopperd dat zijn regering met de VS de mogelijkheid besprak om Rusland uit te sluiten van SWIFT.

Rusland heeft de afgelopen jaren al wel stappen ondernomen om het trauma af te vlakken als het uit SWIFT wordt verwijderd. Moskou heeft zijn eigen betalingssysteem, SPFS, opgezet nadat het in 2014 werd getroffen door westerse sancties na de annexatie van de Krim begin dat jaar. SPFS heeft nu ongeveer 400 gebruikers, volgens de Russische centrale bank. Twintig procent van de binnenlandse overschrijvingen wordt momenteel gedaan via SPFS, maar de omvang is beperkt en het systeem werkt ook alleen tijdens doordeweekse uren. China’s prille grensoverschrijdende interbancaire betalingssysteem, of CIPS, kan een ander alternatief bieden voor SWIFT.

Experts verwijzen naar SWIFT-sancties als “de nucleaire optie”. Tot nu werd het afsnijden van SWIFT-toegang van Rusland als een stap te ver gezien. Het intrekken van Russische toegang zou een economische schok zijn die Amerikaanse politici en bedrijven liever niet veroorzaken. En de beslissing om Rusland af te koppelen van SWIFT – daar is iedereen het over eens – kan niet zonder de Amerikanen worden genomen.

Waarom de Amerikanen aarzelen om de Russen uit SWIFT te gooien

Er is echter een meer gecompliceerde en consequente verklaring die te maken heeft met bezorgdheid over de status van de Amerikaanse dollar als wereldwijde reservevaluta. SWIFT-sancties zouden, in plaats van een “nucleaire optie” te zijn die Rusland dwarsboomt, de eerste dominosteen kunnen zijn in een reeks van gebeurtenissen die door China en Rusland gesteunde alternatieve digitale betalingssystemen versterken. Moskou zou worden gedwongen zijn toevlucht te nemen tot het gebruik van cryptocurrencies.

Dat zou op de lange termijn ook opkomende markten kunnen sturen in de richting van op blockchain gebaseerde systemen die de wereldwijde afhankelijkheid van het op de VS gerichte internationale monetaire systeem zouden verminderen. Al met al zouden SWIFT-sancties heel goed kunnen aanzetten tot de-dollarisering van de wereldeconomie.

De overgrote meerderheid van SWIFT-transacties gebeurt in Amerikaanse dollars, wat de status van de valuta als wereldwijde reservevaluta helpt verstevigen. Dit geeft de VS een enorme invloed op de wereldeconomie, waardoor de federale regering tegen gereduceerde tarieven kan lenen, een staatsschuld kan opbouwen die nu meer dan 30 biljoen dollar bedraagt ​​en invloed kan uitoefenen op buitenlandse naties door middel van een bestraffend monetair beleid.

SWIFT staat sowieso onder druk vanuit Europa en China

Zelfs Amerikaanse bondgenoten hebben een ongemakkelijke relatie met SWIFT: ze weten dat hun banken erop vertrouwen, maar zouden zich liever wenden tot minder op de VS gerichte alternatieven. Zo zei de Duitse minister van Buitenlandse Zaken Heiko Maas in een toespraak in 2018 dat Europa een eigen versie van SWIFT nodig had: “We moeten de autonomie en soevereiniteit van Europa op het gebied van handels-, economisch en financieel beleid vergroten.” Destijds zochten Europese landen naar een manier om transacties uit te voeren met Iraanse financiële instellingen in de nasleep van de verlaten nucleaire deal.

En als China ooit de VS serieus wil uitdagen als de wereldwijde hegemonische macht, zal het een levensvatbaar alternatief voor SWIFT moeten ontwikkelen dat helpt om het wereldwijde financiële systeem van de Amerikaanse dollar te ontdoen. China heeft tot nu toe moeite gehad om zijn munt, de renminbi, op SWIFT te promoten, aangezien de valuta slechts verantwoordelijk is voor ongeveer 2 procent van de transacties.

Rusland en China hebben al aangeboden om de EU te helpen bij het verbeteren van haar INSTEX-systeem, dat momenteel beperkt is tot het faciliteren van humanitaire handelsbetalingen die zijn toegestaan ​​door Amerikaanse sancties. Het Bitcoin-experiment van El Salvador kan er ook aantrekkelijker uitzien in de context van een gedecentraliseerd, op blockchain gebaseerd internationaal betalingssysteem, mocht dat het meer prominente SWIFT-alternatief worden. Fintech-bedrijven zoals Plaid hebben gesuggereerd dat blockchain-technologieën een sneller, goedkoper alternatief voor SWIFT kunnen worden.

Een nieuw systeem opzetten is niet moeilijk, maar …

Het moeilijke deel is niet het creëren van een nieuw systeem, maar het verkrijgen van voldoende acceptatie zodat het netwerk nuttig wordt voor aangesloten banken. Het alternatieve systeem van Rusland, SPFS, heeft bijvoorbeeld alleen maar grip gekregen in eigen land; en zelfs nu wordt het gebruikt voor slechts 20 procent van de binnenlandse bankafwikkelingen. Slechts één Chinese bank behoort tot SPFS. Het Chinese SWIFT-alternatief, CIPS, slaagde er in 2021 in om 613 indirecte deelnemende banken uit het buitenland aan te trekken. Daarmee staat het op ongeveer 0,3 procent van de grootte van SWIFT.

De regering-Biden overweegt terwijl we dit schrijven nog steeds welke sancties moeten worden opgelegd om de opmars van Rusland naar het westen af ​​te schrikken. Zelfs als de VS ervoor kiezen om Rusland deze keer niet te blokkeren van SWIFT, kan de dreiging zeker nog steeds worden gebruikt als hefboom bij toekomstige impasses. Rusland kan naar het voorbeeld van Iran kijken om te zien dat de olie-export waarschijnlijk een serieuze klap zou krijgen als SWIFT-toegang zou worden afgesneden.

(jvdh)

Meer
Markten
Mijn Volglijst
Markten
BEL20