Waarom smeltende gletsjers in de bergen nu al zo’n enorm gevaar betekenen voor miljoenen mensen

Op lange termijn zal het verlies van gletsjers betekenen dat miljarden mensen over de hele wereld in de problemen komen omdat ze op zijn minst gedeeltelijk van die gletsjers afhankelijk zijn voor drinkwater, industrie en landbouw. Maar de meest acute angst is voor de veiligheid van de miljoenen mensen die bij hen in de buurt wonen. De plotse overstroming die op zondag tientallen en misschien zelfs honderden mensen het leven kostte in de Himalaya, was verre van de eerste ramp die plaatsvond als gevolg van smeltende gletsjers. In een wereld met een veranderend klimaat zal het ook niet de laatste zijn.

In het noorden van India brak vorige zondag een deel van een gletsjer af, waardoor een enorme hoeveelheid water en modder vrijkwam. Er zijn zeker achttien doden. 165 mensen worden nog vermist. De vrees bestaat dat er nog veel meer doden geborgen gaan worden. De elektriciteitscentrale ligt bij een stuwdam in een rivier. De grote water- en modderstroom dwong inwoners van dorpen die langs de rivier liggen tot evacueren. De Indiase hulpdiensten hebben op sommige plekken voedsel en medicijnen gedropt.

Waarnemers zeggen dat het afbreken van de gletsjer waarschijnlijk alles te maken heeft met klimaatverandering. Het krimpen en dunner worden van gletsjers is een van de meest gedocumenteerde tekenen van de effecten van de opwarming van de aarde die wordt veroorzaakt door de uitstoot van broeikasgassen. In de Himalaya, de bergketen met de meeste gletsjers en de thuisbasis van ongeveer 600 miljard ton ijs, is de terugtrekking in de afgelopen vier decennia versneld.

Een zicht op de overblijfselen van de Tapovan Hydro-Electric Power Dam die werd weggevaagd nadat een deel van een Himalaya-gletsjer zondag afbrak en een verwoestende overstroming stroomafwaarts in het Tapovan-gebied van de noordelijke staat Uttarakhand veroorzaakte. (Isopix)

‘Outburst floods’ en gletsjermeren

Verloren ijs is water dat vrijkomt. En in de Himalaya, zoals elders, zit een deel van dat water vast in meren terwijl het langs berghellingen stroomt, afgedamd door rotsachtig puin dat de gletsjers achterlaten. Wereldwijd, naarmate er meer ijs is gesmolten, zijn de resulterende meren in aantal toegenomen en is het totale volume water daarin sinds 1990 met 50 procent gegroeid.

Gletsjermeren vormen een ernstig gevaar. De dam van puin rond die meren kan instorten door het gewicht van het water of door een aardbeving. Of een lawine boven het meer kan ijs en rotsen in zo’n meer doen stromen. Het resultaat: een catastrofale stroom water, puin en modder die gemeenschappen en infrastructuur in valleien stroomafwaarts kan wegvagen.

Dat soort outburst floods zijn niet nieuw. In Uttarakhand, waar het zondag misging, leidde er al eentje in 2013 tot overstromingen, vernietigde dorpen en doodde duizenden mensen. In de Andes in Peru hebben gletsjergerelateerde overstromingen sinds de jaren veertig naar schatting 30.000 mensen gedood.

In Zwitserland en enkele andere landen hebben ingenieurs sifons gebouwd om water uit meren af ​​te voeren die een bijzondere bedreiging vormen voor gemeenschappen of infrastructuur. Maar wereldwijd zijn dergelijke projecten zeldzaam.

Bergen zijn niet zo stabiel als we dachten

In Uttarakhand lijkt destablilisatie als gevolg van smeltend ijs de oorzaak te zijn geweest van de nieuwe ramp. Het ontdooien en opnieuw invriezen van ijs dat vastzit in rotsbreuken op berghellingen kan ertoe leiden dat de hellingen gedestabiliseerd raken en vatbaarder worden voor instorting. Geomorfologen zien steeds meer in dat hoge bergketens niet zo stabiel zijn als ze hadden gedacht.

Hoewel de Indiase regering beweerde dat de overstroming van zondag werd veroorzaakt door een lawine die in een rivier stroomde en dat die lawine ontstond door het breken van een gletsjer op grote hoogte, zeggen wetenschappers die satellietbeelden van voor en na de ramp analyseerden dat de echte oorzaak het instorten van een rotsbreuk was. Rotsbreuken bevatten ijs dat werkt als een lijm die een rotsmassa of berg samenhoudt. Omdat het klimaat warmer wordt, smelt dat ijs. De rotsmassa wordt zo verzwakt omdat de lijm die bij elkaar blijft er niet meer is.

Vanwaar kwam al dat water?

Wat nog wel een beetje een mysterie is, is waar al het water van kwam dat in combinatie met sediment een muur van modder creëerde die langs de rivier de Rishiganga stroomde en huizen wegvaagde plus twee hydro-elektrische projecten in puin achterliet. Veel wetenschappers dachten aanvankelijk dat zo’n enorme hoeveelheid water het resultaat moest zijn van een outburst flood. Maar satellietbeelden van vóór de ramp vertoonden geen tekenen van grote meren die zouden kunnen overlopen.

Één theorie is dat het waarschijnlijk was dat de vallende rotsen – die waarschijnlijk in de orde van grootte van tientallen miljoenen kubieke meters puin lag – een gletsjer troffen en die versnipperde. Die lawine van rotsen en ijs ging bergafwaarts verder en genereerde daarbij enorme hitte door wrijving. Deze hitte heeft waarschijnlijk een groot deel van het ijs gesmolten. Zware sneeuwbedekking in de regio, die in de dagen vóór de ramp was beginnen te smelten, kan ook hebben bijgedragen, volgens sommige onderzoekers.

Bovendien, toen deze massa van gesteente en smeltend ijs de dalbodem bereikte, kwam die in contact met enorme hoeveelheden sedimenten die zijn afgezet door een aardverschuiving in 2016, waarvan de littekens zichtbaar zijn op satellietbeelden. Dat sediment zou zich hebben gemengd met het binnenkomende puin, waardoor de impact van de overstroming nog verergerde. Is zo’n samenloop van omstandigheden uitzonderlijk? Een dodelijke modderstroom in 2017 die het dorp Santa Lucía in Chili trof, volgde een soortgelijk patroon.

Deze combinatie van satellietbeelden toont Uttarakhand, India op 6 februari 2021, voor de ramp en op 7 februari 2021.

Nog twee scenario’s

Er is nog een ander scenario dat steeds vaker voorkomt en evenzeer verband houdt met de klimaatverandering. Een gletsjer is een rivier van ijs en dat ijs fungeert als steunpilaar voor de hellingen aan weerszijden. Als een gletsjer zich terugtrekt en dunner wordt, verliezen deze hellingen hun steun. Het resultaat kan een plotselinge ineenstorting zijn en een lawine van ijs en rotsen wanneer het puin van de helling de gletsjer raakt.

Wetenschappers sloegen vorig jaar alarm over het potentieel van zo’n dergelijke ramp in Prince William Sound in Alaska, niet ver van Anchorage. Een anderhalve kilometer lange helling langs een fjord had het grootste deel van zijn steun verloren door terugtrekkend ijs, waardoor het risico van een aardverschuiving in de fjord toenam. De resulterende plotselinge tsunami zou dodelijk zijn voor jagers of vissersboten in het gebied en kustdorpen vernietigen.

Het sneller smelten van gletsjers zorgt er ook voor dat sommige gletsjers sneller naar beneden glijden, aangezien smeltwater als smeermiddel fungeert tussen het ijs en de onderliggende rotsen. In sommige gevallen doet dat een gletsjer gewoon breken. Dat gebeurde twee keer binnen twee maanden na elkaar in 2016 in het Aru-gebergte in Tibet.

Meer
Lees meer...
Markten
BEL20