Waarom Poetin en de Russen per se Oekraïne willen

In de afgelopen weken heeft een opeenhoping van Russische troepen langs de Oekraïense grens westerse leiders doen schrikken van een inval die vergelijkbaar is met, of misschien zelfs groter is dan de Russische annexatie van de Krim in 2014. Waarom zijn Poetin en de Russen zo tuk op het inlijven van Oekraïne? Om dit te begrijpen moeten we een duik in de geschiedenis nemen, maar ook kijken naar recente geopolitieke ontwikkelingen.

Op 17 december 2021 eiste Vladimir Poetin dat er geen voormalige Sovjetstaten, zoals Oekraïne, zouden worden toegevoegd aan de NAVO – het westerse bondgenootschap waarvan Oekraïne al lang de wens heeft om toe te treden – en dat de NAVO alle militaire samenwerkingen in Oost-Europa moet stopzetten. Dergelijke retoriek grijpt terug op de Koude Oorlog, toen de wereldpolitiek draaide om een ​​ideologische strijd tussen een communistisch Oostblok en een kapitalistisch Westen. Het dient ook het ideologische en politieke doel van Rusland om zijn positie als wereldmacht te bevestigen. Het is echter belangrijk te beseffen dat Poetin zijn acties onderbouwt met de historische kijk van Rusland op Oekraïne als een deel van zijn grotere rijk, dat zich ooit uitstrekte van het huidige Polen tot het Russische Verre Oosten.

Oekraïne telt vandaag 44 miljoen inwoners en is qua oppervlakte het op één na grootste land van Europa. Maar eeuwenlang stond Oekraïne binnen het Russische rijk bekend als “Malorossiya” of “Klein Rusland”. Het gebruik van deze term versterkte het idee dat Oekraïne een ondergeschikt lid van het Russische rijk was. En het werd ondersteund door tsaristisch beleid uit de 18e eeuw dat het gebruik van de Oekraïense taal en cultuur onderdrukte. De bedoeling van dit beleid was om een ​​dominant Rusland te vestigen en Oekraïne later de identiteit van een onafhankelijke, soevereine natie te ontnemen.

De Viking Rurik en de Kyivan Rus

Een soortgelijke truc is gebruikt om de Oekraïense onafhankelijkheid in de 21e eeuw te bagatelliseren. In 2008 beweerde de toenmalige woordvoerder van Poetin, Vladislav Surkov, dat “Oekraïne geen staat is”. Poetin schreef onlangs zelf een artikel waarin hij beweerde dat Russen en Oekraïners “één volk – één geheel” zijn. Dit concept van een enkel volk komt voort uit de geschiedenis van “Kyivan Rus” – de middeleeuwse federatie die delen van het huidige Oekraïne en Rusland omvatte met als middelpunt het huidige Kiev, de hoofdstad van Oekraïne.

Rurik, de grondlegger van de Kyivan Rus-dynastie, wordt beschouwd als een van de peetvaders van de Russische staat. Interessant is dat Rurik geen Slavische afkomst had, hij was een Viking. Na Rurik omarmden zijn opvolgers het orthodoxe christendom onder Byzantijnse invloed, deels omdat orthodoxe Slaven hun territoria grotendeels hadden bevolkt. Als gevolg hiervan zijn het slavisme en het orthodoxe christendom de twee dominante elementen van de Russische identiteit geworden.

Na verloop van tijd verhuisde de Russische hoofdstad eerst naar Sint-Petersburg en later naar Moskou, maar de emotionele aanwezigheid van Kiev in het Russische hart is niet veel veranderd. In de afgelopen jaren zijn herdenkingen in Rusland van de geschiedenis van Kyivan Rus in bekendheid en schaal toegenomen. In 2016 werd in Moskou een meer dan 20 meter hoog standbeeld onthuld van prins Vladimir van Kiev, die door zowel Oekraïners als Russen als een heilige heerser wordt beschouwd. Het beeld veroorzaakte consternatie onder Oekraïners. Het plaatsen van een gigantische afbeelding van Vladimir in het centrum van Moskou betekende voor sommigen de poging van Rusland om de geschiedenis van Oekraïne te claimen. Het feit dat het slechts twee jaar na de annexatie van de Krim door Rusland in 2014 en de invasie van de oostelijke Oekraïense Donbass-regio kwam, hielp niet.

De Russkiy Mir

De Donbass en de Krim zijn beide de thuisbasis van grote aantallen etnische Russen en mensen die voornamelijk Russisch spreken. In de jaren voorafgaand aan de militaire acties van Rusland hebben Poetin en zijn bondgenoten vaak het concept van de “Russische Wereld” of “Russkiy Mir” ingeroepen – het idee dat de Russische beschaving zich uitstrekt tot overal waar etnische Russen wonen.

De ideologie stelt ook dat waar ter wereld Russen ook zijn, de Russische staat het recht en de plicht heeft om hen te beschermen en te verdedigen. Oekraïne – zowel in 2014 als met de schijnbaar steeds strijdlustigere houding van Poetin nu – biedt het perfecte landschap voor dit concept. En Rusland zou sinds 2014 de ideologie van de “Russische Wereld” promoten door pro-Russische separatisten in de Oekraïense regio’s Donetsk en Loehansk te bewapenen.

Stalin en de Holodomor

Oekraïne beschouwen als een land dat verdeeld is tussen pro-Moskou etnische Russen en pro-westerse Oekraïners is echter een grove simplificatie. De etnische samenstelling van Oekraïne vandaag – met een bijzonder grote minderheid van Russen die in het oosten woont – weerspiegelt de absorptie van het land in de Sovjet-Unie vanaf 1922.

Voordat Oekraïne werd opgenomen in de Sovjet-Unie woonden etnische Oekraïners in het hele land. In 1932-33 orkestreerde Sovjetleider Joseph Stalin een hongersnood die aan zo’n 4 miljoen Oekraïners in de oostelijke regio’s het leven kostte. De hongersnood, bekend als “Holodomor”, maakte het voor etnische Russen mogelijk om naar het grondgebied van Oekraïne te verhuizen. Deze nieuwe bewoners waren de drijvende kracht achter de industrialisatiecampagne van Stalin. Tot op de dag van vandaag blijft de Donbass het hart van de industriële economie van Oekraïne.

Alles goed van 1991 tot 2010

Toen Oekraïners in 1991 voor onafhankelijkheid van de Sovjet-Unie stemden, steunden alle 24 “oblasten” of regio’s – waaronder Donetsk, Loehansk en de Krim – de onafhankelijkheid. De grote minderheid van etnische Russen – 17,3% van de bevolking bij de laatste volkstelling van Oekraïne in 2001 – werden opgenomen als Oekraïense burgers in een onafhankelijke staat. Ook zij stemden trouwens grotendeels voor onafhankelijkheid.

Gedurende het grootste deel van de eerste twee decennia na de onafhankelijkheid leefden etnische Russen vreedzaam met Oekraïners en de andere etnische minderheden van het land. Maar dat veranderde in 2010 toen Viktor Janoekovitsj, een politicus uit Donetsk, president van Oekraïne werd. Hoewel hij niet ronduit verklaarde dat hij de voorkeur gaf aan een pro-Russische toekomst voor Oekraïne, betekende veel van zijn beleid een verschuiving van het pro-Europese beleid van zijn voorgangers en speelde het in op de plannen van Vladimir Poetin met betrekking tot Oekraïne.

Oekraïne lag op schema om in 2013 een associatieovereenkomst met de Europese Unie te ondertekenen. In plaats daarvan besloot Janoekovitsj zich aan te sluiten bij een economische unie met Rusland. Dit veroorzaakte massale protesten in het hele land die ertoe leidden dat Janoekovitsj werd verdreven. Poetin annexeerde vervolgens de Krim onder het voorwendsel de etnische Russen die op dat schiereiland wonen te beschermen.

De leegloop van de Donbass

Ondertussen namen pro-Russische separatisten meerdere steden in de regio’s Donetsk en Loehansk over in de hoop dat Rusland een gelijkaardig belang zou hebben bij de bescherming van de Russen in Oost-Oekraïne. Maar etnische Russen en Russisch-sprekenden in het oosten van Oekraïne steunden de separatisten niet automatisch en wilden niet automatisch deel uitmaken van Rusland. Sinds 2014 hebben zo’n 1,5 miljoen mensen de Donbass verlaten om in andere delen van Oekraïne te gaan wonen. Ondertussen zijn er ook al minstens een miljoen mensen vertrokken naar Rusland.

Veel van degenen die in de door separatisten bezette gebieden blijven, krijgen nu een snelle toegang tot het Russische staatsburgerschap aangeboden. Dit beleid stelt Poetin in staat het pro-Russische sentiment in Oost-Oekraïne te vergroten.

Terwijl Poetin beweert dat etnische Russen die in Oekraïne wonen deel uitmaken van de Russische wereld, is etniciteit in werkelijkheid geen voorspeller van politieke voorkeur in Oekraïne. Met andere woorden, een etnisch Russisch zijn of Russisch als moedertaal hebben, betekent niet dat men zichzelf ziet als onderdeel van de Russische wereld. Integendeel, in heel Oekraïne is er sinds 1991 een toename van het sentiment van een sterke, verenigde Oekraïense identiteit. Ondertussen steunt de overgrote meerderheid van de Oekraïners de toetreding tot de NAVO.

De meeste Oekraïners zien hun toekomst als een soeverein land dat deel uitmaakt van Europa. Maar dit is rechtstreeks in tegenspraak met de doelstellingen van Poetin om de Russische wereld uit te breiden. Het zijn die tegenstrijdige visies die helpen verklaren waarom Oekraïne een brandpunt blijft.

Geopolitieke redenen

Los van een idee dat leeft bij de Russen dat Kiev en Oekraïne historisch nu eenmaal deel uitmaken van Rusland, spelen er ook geopolitiek motieven. Rusland heeft al Baltische staten aan de EU verloren na de val van de Sovjet-Unie en zijn invloed is ook aanzienlijk afgenomen op de Balkan, waar Moskou ooit de leidende macht was. Als gevolg hiervan is Moskou van mening dat het Oekraïne niet aan het Westen kan afstaan.

Rusland voelt zich omringd door het Westen en pro-democratische bewegingen van Oekraïne tot Georgië en heeft onder Poetin gereageerd met agressieve beleidsvorming waar het zich onder druk voelde. Oekraïne is onder andere van bijzonder belang vanwege de ligging tussen Oost-Europa en Rusland.

Rusland houdt er niet van om te veel EU-lidstaten met NAVO-sympathieën langs de westelijke grens te hebben. Litouwen en Estland, de twee Baltische staten die aan Rusland grenzen, waren al tot de unie toegetreden tot ongenoegen van het Russische establishment. Als Oekraïne ook lid wordt van de EU terwijl pro-Rusland Wit-Rusland blijft worstelen met pro-democratische protesten, zal Ruslands westelijke front zwakker en onzekerder lijken in de ogen van Poetin en zijn bondgenoten.

(kg)

Meer
Markten
Mijn Volglijst
Markten
BEL20