Waarom Duitsland na deze verkiezingen is beland in hetzelfde schuitje als de rest van Europa

Na 16 jaar Angela Merkel als kanselier, zijn de Duitsers gisteren naar de stembus getrokken in de verkiezingen die haar opvolger moeten aanduiden. En de enige zekerheid die de stembusslag heeft opgeleverd is dat die Duitsland een periode van onzekerheid zal opleveren. De Duitsers hebben hun stemmen over het politieke spectrum verspreid. Dat luidt een rommeliger politiek tijdperk in Duitsland in en een zwakker Duits leiderschap in Europa.

Waarom is dit belangrijk?

Ook in Duitsland zullen voortaan altijd drie of vier, niet twee, partijen voldoende gemeenschappelijke basis moeten vinden om samen te regeren. Daarmee is Duitsland met wat vertraging beland in hetzelfde schuitje van de meeste andere Europese landen: een fragmentatie van het politieke landschap, die regeren moeilijk maakt, leidt tot ellenlange coalitiegesprekken en vaak zelfs nieuwe verkiezingen.

Voorlopige officiële resultaten geven de centrumlinkse sociaaldemocraten een voorsprong van 1,6 procent op het conservatieve CDU/CSU-blok, dat 24,1 procent van de stemmen haalde. De Groenen hebben met 14,8 procent hun beste resultaat ooit behaald. Toch werd niet aan de hooggespannen verwachtingen voldaan. De liberale Freie Demokratische Partei (FDP) haalde 11,5 procent, terwijl het rechts-populistische Alternative für Deutschland (AfD) strandde op 10,3 procent. De meest linkse partij van de Bondsdag, Die Linke, eindigde op 4,9 procent van de stemmen.

Niemand kan op dit punt zeggen wie de volgende kanselier zal worden of hoe de volgende regering eruit gaat zien. Het enige dat duidelijk lijkt, is dat het weken, zo niet maanden onderhandelen zal vergen om een ​​coalitie te vormen, waardoor de grootste democratie van Europa in politieke onzekerheid belandt op een kritiek moment waarop het continent nog steeds worstelt om te herstellen van de pandemie en waarop ook erg onduidelijk is hoe het Frankrijk – de partner van Duitsland in Europa – komend voorjaar zal vergaan, wanneer het wellicht met een soortgelijke verdeeldheid wordt geconfronteerd bij verkiezingen.

De teloorgang van de CDU

De verkiezingen luidden sowieso het einde in van een tijdperk voor Duitsland en voor Europa. Meer dan tien jaar lang was Merkel niet alleen kanselier van Duitsland, maar feitelijk de leider van Europa. Ze loodste haar land en de EU door opeenvolgende crises en hielp daarbij Duitsland voor het eerst sinds twee wereldoorlogen de leidende macht van Europa te worden. Haar ambtsperiode werd vooral gekenmerkt door stabiliteit. Haar centrumrechtse partij, de Christen-Democratische Unie (CDU), heeft 52 van de 72 naoorlogse jaren in Duitsland geregeerd, traditioneel met Ă©Ă©n kleinere partij.

Armin Laschet, de kandidaat van de christendemocraten van Merkel, werd lange tijd gezien als de koploper om haar op te volgen totdat een reeks blunders, verergerd door zijn eigen impopulariteit, de voorsprong van zijn partij ondermijnde. Gisteren zakte het aandeel van de christendemocraten in de stemmen ruim onder de 30 procent, de slechtste vertoning in hun geschiedenis. Voor het eerst zijn er in Duitsland drie partijen nodig om een ​​coalitie te vormen. Dat is zo ongekend dat het niet eens duidelijk is wie met wie praat op wiens uitnodiging waarover, omdat de grondwet geen vangrails heeft voor een dergelijke situatie.

Twee misschien-kanseliers en twee kingmakers

Een verkeerslichtencoalitie – rood, geel en groen – zou een alliantie zien tussen de SPD van verkiezingswinnaar Olaf Scholz, de Freie Demokratische Partei (FDP) en de Groenen. Dat is misschien het eerste blok dat Scholz hoopt bijeen te brengen, maar grote ideologische verschillen kunnen hier roet in het eten gooien. Een alternatieve Jamaica-coalitie – zwart, geel en groen, zoals de vlag van de Caribische natie – met CDU, FDP en de Groenen zou Scholz buitenspel zetten. Zo’n Jamaica-coalitie kwam in 2017 bijna aan de macht, voordat FDP-leider Christian Lindner de stekker eruit trok en wegliep van de gesprekken.

Momenteel valt zelfs een Kenia-coalitie niet uit te sluiten, waar de SPD en de christendemocraten de grote coalitie herstellen die het grootste deel van het afgelopen decennium onder Merkel heerste, deze keer aangevuld met de Groenen. Eenzelfde scenario, maar dan met de FDP in plaats van de Groenen, is ook een optie. Minder waarschijnlijk – maar mogelijk nog steeds op tafel – is een linkse regering van de SPD, de Groenen en de extreemlinkse Die Linke, een partij die haar wortels heeft in de voormalige heersende communisten in Oost-Duitsland.

De verkiezingsuitslag geeft een aanzienlijke machtspositie aan de twee kleinere partijen: de Groenen en de FDP. Ze worden nu al het hof gemaakt door zowel Scholz als Laschet, maar ze hebben laten weten dat ze eerst met elkaar zullen praten. “Twee misschien-kanseliers en twee Kingmakers”, luidde een kop van de Duitse openbare omroep ARD.

Zwakker mandaat, ook in Europa

Het is – zeker naar Duitse normen – een rommelige samenloop van omstandigheden die de onderhandelingen over de vorming van een regering kunnen bemoeilijken. En wie uiteindelijk kanselier wordt, zal niet alleen een zwakker mandaat hebben, maar ook minder tijd om te besteden aan het leiden in Europa. Duitsland zal een tijdje afwezig zijn in Europa. En wie ook kanselier wordt, zal waarschijnlijk veel meer worden afgeleid door de binnenlandse politiek.

Ook voor Duitsland zelf zullen er gevolgen zijn. De kenmerkende politieke traditie van de Bondsrepubliek Duitsland is altijd “verandering door consensus” geweest. In de vier decennia dat het afgesplitst was van het communistische oosten, had West-Duitsland sterke regeringen, traditioneel gevormd door een van de twee grotere partijen die samenwerkten met een kleinere partner of, in zeldzame gevallen, de twee grote partijen die een grote coalitie vormden. Deze traditie werd na de hereniging in 1990 voortgezet, met ingrijpende veranderingen – zoals de arbeidsmarkthervormingen van de vroege jaren 2000 – die vaak werden uitgevoerd met steun van over de hele linie.

Maar vier partijen zijn er zeven geworden en de twee traditionele hoofdpartijen zijn gekrompen, waardoor het sommetje is veranderd om een ​​regering te vormen die meer dan 50 procent van de stemmen vertegenwoordigt. In de toekomst, zeggen analisten, zullen altijd drie of vier, niet twee, partijen voldoende gemeenschappelijke basis moeten vinden om samen te regeren. Daarmee is Duitsland met wat vertraging beland in hetzelfde schuitje van de meeste andere Europese landen: een fragmentatie van het politieke landschap, die leidt tot ellenlange coalitiegesprekken en vaak zelfs nieuwe verkiezingen.

Sinds de parlementaire verkiezingen van december 2015 werden in Spanje bijvoorbeeld drie keer vervroegde verkiezingen uitgeschreven: in juni 2016 en november 2019 omdat de verschillende partijen er niet in slaagden een coalitie te vormen op basis van de verkiezingsuitslag, en in april 2019 omdat de begrotingsplannen van de regering werden afgekeurd door het parlement. In Nederland zijn ze straks ook alweer 200 dagen bezig met de coalitievorming.

Olaf is er nog lang niet

Sommige van die analisten geloven dat deze toenemende versnippering van het Duitse politieke landschap het potentieel heeft om de politiek nieuw leven in te blazen door meer afwijkende stemmen in het publieke debat te brengen. Maar het zal ongetwijfeld het regeren moeilijker maken, aangezien Duitsland meer gaat lijken op andere landen in Europa. En rommeligere politiek zou de volgende kanselier zwakker kunnen maken.

Als die kanselier Olaf Scholz wordt, dan heeft die nog een lange weg te gaan voordat hij de mantel van leiderschap kan claimen. De meest plausibele regeling – de verkeerslichtencoalitie met de Groenen en FDP – vereist harde politieke onderhandelingen tussen Scholz en zijn potentiĂ«le partners. Christian Lindner, de leider van de FDP kan bijzonder problematisch blijken te zijn: Scholz bestempelde onlangs zijn opvattingen over het verlagen van belastingen als “moreel moeilijk te rechtvaardigen”. En Lindners overtuiging dat de strijd tegen de opwarming van de aarde moet worden overgelaten aan de werking van de vrije markt, werd expliciet afgewezen door Annalena Baerbock, de kandidaat van de Groenen.

“Op dit moment kan ik me eigenlijk niet inbeelden wat Scholz en de Groenen de FDP zouden kunnen bieden om regeringsdeelname aantrekkelijk voor ons te maken”, vertelde Lindner nog tijdens een recente campagnebijeenkomst. Maar dat kan eenvoudigweg het openingssalvo geweest zijn in de komende gespannen onderhandelingen. Wat de uitkomst ook wordt, Duitsland zal weken of zelfs maanden moeten doorstaan ​​van langdurige coalitiebesprekingen tussen rivaliserende partijen die strijden om de macht.

Lees ook: Wat zou het leiderschap van Olaf Scholz betekenen voor Duitsland en Europa?

(jvdh)

Meer
Emmanuel Vanbrussel en Kasper Goossens
Laatste update:
Laatste update:
Lees meer...
Markten
BEL20