Verloren Atlantis van de Noordzee geeft zijn geheimen prijs

Na een decennium van baanbrekend onderzoek en buitengewone vondsten van een legertje amateurarcheologen die de Nederlandse kustlijn afspeurden op zoek naar artefacten en fossielen, biedt een boeiende tentoonstelling voor het eerst een beeld van het mysterieuze Doggerland. Dat enorm uitgestrekt gebied kwam onder water te liggen na een tsunami van 8.000 jaar geleden, die de Britse eilanden afsneed van het moderne België, Nederland en Zuid-Scandinavië.

Waarom is dit belangrijk?

De Doggerlandbewoners kregen na de laatste ijstijd, zo’n 11.000 tot 7.000 jaar geleden, te maken met grote klimaatveranderingen, net als nu. Het zeewater steeg en na een enorme tsunami verdween Doggerland dus uiteindelijk onder de golven.

Al in 1913 schreef de Britse paleobotanicus Clement Reid dat de Noordzeebodem archeologische voorwerpen moest bevatten waaronder oude menselijke resten. Het idee van een “verloren Atlantis” onder de Noordzee dat Groot-Brittannië over land met continentaal Europa verbond, was eind 19e eeuw bedacht door HG Wells, een Brits schrijver, bekend van zijn sciencefictionverhalen en -romans, in het bijzonder The War of the Worlds (Oorlog der Werelden) en The Time Machine (De Tijdmachine).

Bewijs van menselijke bewoning van de vergeten wereld kwam in 1931 toen de trawler Colinda een klomp turf bovenhaalde met daarin een speerpunt. Sindsdien hebben schepen overblijfselen van mammoeten, leeuwen en andere dieren, en een paar prehistorische gereedschappen en wapens naar boven gehaald.

Het hart van Europa

Doggerland – in de jaren negentig door de archeoloog Bryony Coles van de Universiteit van Exeter zo genoemd naar de Doggersbank, is een stuk zeebodem in de Noordzee dat op zijn beurt is vernoemd naar de 17e-eeuwse “Dogger”-vissersboten die daar zeilden. Ongeveer 8.200 jaar geleden verdween het na een enorme tsunami, veroorzaakt door een enorme onderzeese aardverschuiving voor de kust van Noorwegen.

Doggerland, het land dat nu Noordzee is, 10.000 jaar geleden. (Rijksmuseum van Oudheden)

De wijd open grasvlaktes van Doggerland waren de ideale weidegrond voor grote kuddes dieren zoals rendieren, mammoeten en bisons en de beesten die op hen jaagden zoals holenleeuwen, sabeltandkatten, grothyena’s en wolven. Er was een periode dat Doggerland droog en ongelooflijk rijk was, een prachtige plek voor jager-verzamelaars. Het was toen echt het hart van Europa.

Doggerland werd een miljoen jaar lang bewoond door oudere hominiden bekend als Homo antecessor, neanderthalers en moderne mensen. De eerste sporen van bewoners zijn 950.000 jaar oud. De eerste mensachtigen kwamen langs de rivieren en kuststroken vanuit het zuiden naar het gebied. Veel later kwamen de Neanderthalers, die zich alleen lieten verjagen door twee opeenvolgende ijstijden.

Daarna nam de moderne mens het gebied vanaf 14.000 jaar geleden in bezit. In het holoceen verwoestte klimaatverandering hun Europese paradijs binnen zesduizend jaar definitief. Maar de Doggerlandbewoners kregen na de laatste ijstijd, zo’n 11.000 tot 7.000 jaar geleden, te maken met grote klimaatveranderingen, net als nu. Door hogere temperaturen en smeltende gletsjers steeg de zeespiegel in snel tempo, in totaal zo’n 50 meter. Het oude land verdween onder de Noordzee. De bewoners trokken zich nog een tijdje terug op duinen en zandruggen. In een steeds natter wordende omgeving leefden zij van visvangst en gebruikten kano’s om zich te verplaatsen. Maar de zee steeg door en na een enorme tsunami verdween Doggerland dus uiteindelijk onder de golven.

Scheermes van neanderthaler

De tentoonstelling Doggerland: Verdwenen wereld in de Noordzee in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden toont meer dan 200 van die objecten, variërend van een hertenbot waarin een pijlpunt is ingebed, fossielen zoals versteende hyena-uitwerpselen en mammoetkiezen, tot een fragment van een schedel van een jonge mannelijke Neanderthaler. Studies van dat voorhoofdsbeen, dat werd opgevist in 2001 voor de kust van Zeeland, suggereren dat de kerel een vleeseter was.

Tegenwoordig zijn nog altijd sporen en voorwerpen uit Doggerland te vinden op de bodem en stranden van de Noordzee. Verzamelaars, liefhebbers en onderzoekers vinden ze aan langs de branding, in vissersnetten en bij onderwateropgravingen. Heel veel van de dingen die te zien zijn op de tentoonstelling zijn effectief gevonden door amateurarcheologen. Een van die vondsten is een 50.000 jaar oud vuursteengereedschap met een handvat gemaakt van berkenpek. Het werd in 2016 ontdekt door een Nederlandse verpleger en heeft geholpen ons begrip van Neanderthalers bij te stellen. Volgens een tekening op de tentoonstelling werd dit scherpe gereedschap als scheermes werd gebruikt om het hoofd van een ander te scheren.

Andere vondsten zijn onder meer menselijke schedelfragmenten met snijwonden die mogelijk zijn veroorzaakt door ze te ontvlezen, vermoedelijk als onderdeel van het begrafenisritueel.

(bzg)

Lees ook: Wanneer en waarom begon de mens met drugs en alcohol?

Lees ook: Cannabis zou wel eens eerste plant kunnen zijn geweest die de mens teelde, blijkt nu

Meer
Lees meer...
Markten
BEL20