Van de cel naar het presidentschap: in Kirgizië is een kidnapper met maffiabanden verkozen

Sadyr Japarov (Isopix)

Drie maanden nadat demonstranten in Kirgizië het belangrijkste regeringsgebouw bestormden, de derde opstand van het land in vijftien jaar, heeft een veroordeelde kidnapper er de presidentsverkiezingen gewonnen. Populist Sadyr Japarov wordt nu al de Trump van Kirgizië genoemd.

Volgens de verkiezingscommissie van Kirgizië behaalde de 52-jarige populist Sadyr Japarov bijna 80 procent van de stemmen. Japarov zat een lange celstraf uit voor de ontvoering van een provinciegouverneur, een aanklacht die volgens hem politiek gemotiveerd was. Aanhangers braken hem in oktober uit de gevangenis. Binnen enkele dagen vulde hij het machtsvacuüm dat was ontstaan ​​door de gewelddadige protesten in het land en fungeerde hij als interim-president.

Bratski Krug en de greep van supergangster Kolbayev

Japarov kon in oktober aan de macht komen door pure intimidatie. Politieke tegenstanders die liever Tilek Toktogaziev premier hadden zien worden, werden bedreigd door de criminele organisatie rond Kamchybek Kolbayev. Kolbayev is één van de kopstukken van de Bratski Krug (de Broederskring, voorheen bekend als Family of Eleven and The Twenty). Het is een internationale criminele groep die zich bezighoudt met drugshandel in het Midden-Oosten, Afrika, Latijns-Amerika en de Verenigde Staten en naar verluidt wordt geleid door Vladislav Leontyev, een Rus uit Gorky.

Kolbayev wordt door het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken gelinkt aan onder meer moord, drugshandel, mensenhandel en afpersing. In 2007 noemden de Amerikanen hem al ‘de leider van de meest invloedrijke criminele groep van het land’ en in 2012 zette toenmalig president Obama Kolbayev op de lijst van Specially Designated Nationals van de US Treasury, waardoor hij geen zaken meer kon doen in de VS. De Verenigde Staten proberen sindsdien de banden met het bankwezen en de financiën die Kolbayev of zijn medewerkers hebben opgebouwd, te ontmantelen.

Kolbayev woont in Dubai en Moskou sinds 2012 nadat hij Kirgizië moest ontvluchten na de revolutie van 2010. Hij is gelinkt aan een andere notoire figuur uit Kirgizië, Raimbek Matraimov. Matraimov is een voormalige douanebeambte die in 2019 betrokken was bij een groot corruptieschandaal. De man die de banden onthulde tussen Matraimov en een misdadige organisatie die voor miljarden aan euro’s smokkelde, werd in ware gangsterstijl vermoord even daarna.

Verschillende parlementsleden werden dit najaar bedreigd door de kliek rond Matraimov en aangemaand om Japarov te steunen. Die laatste ontkent alle banden met georganiseerde misdaad, maar bij de oppositie is men ervan overtuigd dat ‘Japarov voor 100 procent gecontroleerd wordt door Kolbayev’.

Minder kiezers, meer macht

In de stembusgang van afgelopen weekend kreeg een voorstel om meer macht aan de president te geven (en weg van het parlement te schuiven) meer dan 80 procent steun, volgens de Kirgizische verkiezingscommissie. De kiezers kregen overigens geen details over wat de verandering zou inhouden, maar werden eenvoudigweg gevraagd om te kiezen tussen een parlementair bestuurssysteem en een presidentieel systeem.

De opkomst van de kiezers op zondag was laag – 39 procent vergeleken met 55 procent bij de laatste presidentsverkiezingen – en er waren enkele meldingen van onregelmatige stemmingen. De campagne van Japarov was een mix van populisme – hij beloofde de uitgaven voor gezondheidszorg te verhogen – en nationalisme, zoals zijn poging om etniciteitsinformatie toe te voegen aan nationale identiteitskaarten nadat hij in de herfst aan de macht kwam.

Volgens de verkiezingscommissie van Kirgizië behaalde de 52-jarige populist Sadyr Japarov bijna 80 procent van de stemmen. (Isopix)

Het plan voor meer stabiliteit

Rivaliteit tussen stammen en regionale verdeeldheid hebben geleid tot een turbulente politieke omgeving in de bergachtige voormalige Sovjetrepubliek van ongeveer 6,5 miljoen mensen. Bij opstanden in 2005 en 2010 werden de presidenten omvergeworpen en afgelopen oktober werd ook Sooronbay Jeenbekov gedwongen te vertrekken. Ontevredenheid over de reactie van de regering op de coronavirus-pandemie en beschuldigingen van het kopen van stemmen en fraude bij de parlementsverkiezingen op 4 oktober leidden tot rellen in de hoofdstad Bishkek, die leidden tot de nietigverklaring van de verkiezingen.

Japarov zegt de voortdurende onrust te kunnen wegnemen met zijn voorstel om de grondwet van Kirgizië te wijzigen om de president meer macht te geven. Zijn politiek model lijkt op dat van de buurlanden Kazachstan en Oezbekistan, die sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie worden geregeerd door sterke mannen. ‘Ik neem de macht over in een tijd van ontbering en crisis’, zei Japarov zondag tegen verslaggevers. ‘Een of twee jaar is niet genoeg om alles op te lossen. Maar we kunnen het in drie of vier jaar doen, en het vereist stabiliteit.’

Russisch model

Kirgizië is strategisch ingeklemd tussen Rusland en China, en de economie is er afhankelijk van investeringen en handel met beide machten. Japarov zei dat hij nauwere banden zou nastreven met Moskou, dat een militaire basis in de buurt van Bishkek exploiteert. ‘We hebben in de Sovjettijd 70 jaar met Rusland samengewoond’, zei Japarov zondag nadat hij zijn stem had uitgebracht. ‘Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie zijn we ook al 30 jaar bondgenoten.’

De Russische president Vladimir Poetin was tijdens zijn persconferentie in december kritisch over het politieke model van Kirgizië. Hij zei dat de elites van het land proberen ‘hun binnenlands beleid in te passen in de vorm van sommige westerse landen’ terwijl ze het soort ‘politiek bewustzijn en institutionele volwassenheid’ missen van die landen.

Door te proberen zijn bevoegdheden uit te breiden, lijkt Japarov het voorbeeld van Poetin te volgen. Maar dat pad kan riskant zijn. Kurmanbek Bakijev, een andere voorganger van Japarov, probeerde tijdens zijn ambtstermijn 2005-2010 alle macht in zijn handen te consolideren. Hij werd uiteindelijk afgezet na een bloedige rel.

Isopix

‘Een Kirgizische versie van Donald Trump’

Politieke waarnemers omschrijven Japarov als de Kirgizische versie van president Trump: ze delen een populistische houding en hebben beide een persoonlijkheidscultus rondom zich ontwikkeld. Japarov lijkt geen erg bekwame beleidsmaker te zijn volgens hen. Er waren een paar interviews waarin hij zelfs in de war was over takken van de overheid. Hij kon ze niet noemen.

Arkady Dubnov, een Centraal-Azië-expert in Moskou, beschrijft Japarov als een populistische Robin Hood-figuur die aan de macht kwam met de belofte om mensen snelle beterschap voor de chaos in hun land te bieden. Tijdens een zondagse toespraak op Ekho Moskvy, een Russisch radiostation, merkte Dubnov op dat meer onrust onvermijdelijk was in Kirgizië. ‘De manier waarop het hele machtssysteem in Kirgizië in slechts 48 uur werd geslagen en ontworteld, toont aan hoe onstabiel de overheidsinstellingen in dat land zijn’, zei hij.

Ook Erica Marat, auteur van The Politics of Police Reform: Society against the State in Post-Soviet Countries voorspelt meer onrust in Kirgizië. ‘De komende maanden zullen we misschien wat stabiliteit en euforie zien onder de aanhangers van Japarov – en er is een behoorlijk formidabel draagvlak – maar hij was in feite in staat om van de gevangenis naar het presidentschap te springen omdat zo velen teleurgesteld waren in de vorige president, met de economie loopt achteruit en de pandemie die het land afgelopen zomer zo hard heeft getroffen’, zegt zij.

Maar Marat verwacht dat er opnieuw onvrede komt wanneer Japarov onvermijdelijk worstelt om zijn grote campagnebeloften na te komen, met name die over het keren van de economische ellende van Kirgizië. Japarov kwam onder meer aan de macht omdat hij beweerde dat hij de gigantische Kumtor-goudmijn zou nationaliseren die wordt geëxploiteerd door het Canadese Centerra Gold. Een belofte die hij ondertussen al heeft ingetrokken.

Isopix