Vaccinscepsis hielp populisten in zadel. En nu moeten ze Italië overtuigen zich te laten inenten

Isopix

Qua ironie kan het tellen: de Vijfsterrenbeweging (M5S) spon jarenlang politiek garen door het zaaien van twijfel over vaccins. Nu moet ze de Italianen ervan proberen te overtuigen dat een massa-inentingsprogramma nodig is om een ​​pandemie te bestrijden. De kroniek van Italiaanse komedie.

Meer dan een decennium geleden schreef een activist van de Vijfsterrenbeweging in Italië een brief aan de leiders van die opkomende partij met wat hij heuglijk nieuws noemde: zijn advocatenkantoor had een rechter overtuigd dat een vaccin een mogelijke bron van autisme was. ‘We hebben te maken met een historisch juridisch precedent’, schreef hij. Tegenwoordig is die advocaat, Alfonso Bonafede, de Italiaanse minister van Justitie en leidt zijn populistische Movimento 5 Stelle de regering in dat land.

Diezelfde Bonafede, en bij extensie zijn partij die een zware geschiedenis heeft in het zaaien van twijfel over vaccins, moet nu de Italianen ervan proberen te overtuigen dat een massa-inentingsprogramma nodig is om een ​​pandemie te bestrijden die wereldwijd twee miljoen mensen heeft gedood en hele economieën op de rand van afgrond heeft gebracht.

Alfonso Bonafede. (Isopix)

Trage start, veel terughoudendheid

De ironie daarvan ontgaat de Italianen niet, die overigens niet eens Europa’s meest sceptische populatie zijn als het gaat om vaccins. Terwijl 62 procent van de Italianen zegt dat ze zich zullen laten vaccineren, is dat volgens een recente peiling in Frankrijk slechts 40 procent.

Maar het is Italië waar momenteel een partij aan de macht is die expliciet handelt in antivaccinscepsis. En Italië, het eerste Europese land dat door het coronavirus is getroffen, worstelt nog steeds met het beheersen van de verspreiding ervan. Na een trage start komt het vaccinatieprogramma er ondertussen op gang. Meer dan 730.000 mensen zijn ingeënt, of meer dan 1 procent van de bevolking. Maar een aanzienlijk aantal verpleeghuismedewerkers lijkt terughoudend om zich te laten vaccineren, en er is toenemende bezorgdheid bij Italiaanse virologen dat diepgewortelde scepsis en verwarring over de veiligheid van vaccins de uitrol kunnen ondermijnen.

De weigeraars maken zich zorgen dat farmaceutische bedrijven het vaccin te snel hebben ontwikkeld en dat het hen auto-immuunziekten gaat geven. Ze claimen dat negatieve berichten over de vaccins worden gecensureerd. Dat is volgens experts wel degelijk het resultaat van hoe Italiaanse populistische krachten bijna een decennium lang vaccins in twijfel hebben getrokken.

Terwijl in Frankrijk scepticisme vooral voortkomt uit medische schandalen van meer dan tien jaar geleden, floreerde in Italië vooral het idee dat er een verband tussen vaccins en autisme zou zijn – een overtuiging die z’n oorsprong vindt in een artikel uit 1998 in het Britse medische tijdschrift The Lancet, dat vervolgens werd ingetrokken en in diskrediet werd gebracht. De auteur van het onderzoek verloor zijn medische vergunning. De wetenschappelijke consensus, ondersteund door veel rigoureuze studies, is dat vaccins geen oorzaak van autisme zijn en in de meeste gevallen veilig en aanbevolen zijn.

Isopix

Van Sacco naar Grillo

Net zoals Frankrijk was Italië overigens een early adopter van vaccins. In het begin van de 19e eeuw had Dr. Luigi Sacco, ooit de ‘de hardst werkende vaccinateur ter wereld’ genoemd, bijvoorbeeld al honderdduizenden Italianen ingeënt tegen pokken. Zijn tekeningen en wassen modellen van pokkeninfecties staan ​​in het medisch museum van Pavia University.

In 1973, toen in Napels cholera uitbrak, vaccineerden de Italiaanse autoriteiten in een week tijd ongeveer een miljoen mensen. Maar tussen 2010 en 2015 is de vaccinatiegraad voor mazelen, bof en rubella gedaald van bijna 94 procent naar 85 procent, en dat is een van de laagste in Europa. Dat viel samen met de opkomst van samenzweringstheorieën op internet over onder meer vaccinaties, die het vertrouwen in traditionele overheidsinstellingen aantastten en leidden tot een stijgende steun voor de Vijfsterrenbeweging.

De komiek Beppe Grillo, medeoprichter van de Movimento 5 Stelle, suggereerde dat vaccins het immuunsysteem van kinderen verzwakken, en beweerde dat de farmaceutische industrie ze opdrong uit winstbejag. Leden van de Vijfsterrenbeweging voerden campagne tegen wetten die bepaalde vaccins verplichten en beweerden dat er een verband bestond tussen vaccins en kanker, allergieën en autisme. Websites die geaffilieerd zijn met de partij trokken bezoekers (en incasseerden de advertentie-inkomsten) met berichten van vaccinsceptici. En de Vijfsterrenbeweging was niet alleen. In 2015 was Matteo Salvini, de leider van de Italiaanse nationalistische Liga-partij, op de antivaccinatiekar gesprongen.

Movimento 5 Stelle en Liga creëerden een alliantie die in 2019 uit elkaar viel. Tegen die tijd begon de Vijfsterrenbeweging zijn anti-establishment- en antivaccinretoriek van zich af te werpen. Sommige van de vaccinatietwijfelaars van de partij vertrokken of werden gedwongen te vertrekken. Anderen keerden hun kar.

Isopix

De bocht van Bonafede

Neem Bonafede, de hierboven aangehaalde minister van Justitie. ‘Als advocaat heb ik mij beperkt tot het verstrekken van informatie over een beslissing die is genomen in de context van een rechtszaak gevolgd door een collega in mijn kantoor’, zei hij als verklaring over zijn enthousiaste brief aan de Movimento 5 Stelle-leiders tien jaar eerder. ‘Ik heb persoonlijk nooit het belang van vaccins in twijfel getrokken en ik steun van harte de lopende vaccinatiecampagne, waarvoor ik mijn beurt afwacht.’

‘Helaas is het kwaad geschied’, zei Roberto Burioni daarop. Burioni, een vooraanstaand viroloog aan de San Raffaele-universiteit in Milaan, uit al jarenlang in het openbaar kritiek op de Vijfsterrenbeweging vanwege het zaaien van twijfels over vaccins, en de pogingen van de partij om het geloof in de wetenschap aan te tasten. ‘Als je het vertrouwen in iets vernietigt’, voorspelde Burioni een poosje geleden, ‘dan bouw je dat niet weer op in een paar dagen.’

Roberto Burioni
Roberto Burioni (Isopix)

Rimini, het broeinest van vaccinscepticisme

Hij lijkt dus gelijk te krijgen. Claudia Alivernini, de eerste Italiaanse verpleegster die het vaccin kreeg, zei dat ze overspoeld werd met hatelijke berichten op Facebook. Facebook heeft onlangs de pagina van de belangrijkste antivaccinatiegroep in Rimini verwijderd. Rimini, een stad aan de oostkust van Italië, is een broeinest van vaccinscepticisme waar rechters vaccins in verband hebben gebracht met autisme en arbeiders in verpleeghuizen hebben geweigerd zich te laten vaccineren.

Maurizio Grossi, de voorzitter van een artsenvereniging in Rimini, waarschuwde dat 30 procent van de verpleeghuismedewerkers aanvankelijk niet bereid was zich te laten vaccineren. De burgemeester van het nabijgelegen Bagno di Romagna schreef een brief aan premier Giuseppe Conte waarin hij waarschuwde dat de helft van de 36 verplegers die in het verpleeghuis van zijn stad werkten, had geweigerd zich te laten vaccineren.

Sandra versus Fabiana

Sandra Zampa, plaatsvervangend minister van Volksgezondheid, van de Democratische Partij die nu de coalitiepartner van Movimento 5 Stelle is, zei dat het ‘duidelijk’ was dat gezondheidswerkers gevaccineerd moesten worden als ‘voorwaarde’ voor hun voortgezette tewerkstelling. Maar Fabiana Dadone, de Vijfsterrenbeweging-minister van Openbaar Bestuur, verzet zich tegen het eisen van vaccinaties voor werknemers in de openbare sector. ‘Mensen dwingen zich te laten inenten is absurd’, zei ze op de Italiaanse televisie.