Staan we dan nu echt voor een nieuwe Koude Oorlog?

Oekraïne is naar voren gekomen als het voorlopige nulpunt van wat sommige experts een nieuwe Koude Oorlog tussen Rusland en het Westen hebben genoemd. De vergelijking met de Koude Oorlog geeft misschien een verkeerde voorstelling van de inzet van de huidige crisis. Maar de erfenis ervan geeft wel degelijk vorm aan het beleid van de Russische president Vladimir Poetin ten aanzien van Oekraïne.

Waarom is dit belangrijk?

Poetin beschouwt de NAVO als een relikwie dat zijn doel uit de Koude Oorlog nog altijd heeft behouden: Rusland in bedwang te houden. Als reactie op de uitbreiding van de NAVO probeert Poetin een eigen bufferzone te creëren, net zoals de voormalige Sovjetleider Joseph Stalin deed in reactie op Amerikaanse hulp in Europa na de Tweede Wereldoorlog, en een Russische invloedssfeer in Oost-Europa te consolideren.

Terwijl Oekraïne tijdens de Koude Oorlog een Sovjetrepubliek was, is het de frontlinie geworden van een touwtrekken na de Koude Oorlog tussen Rusland en het Westen. Door erop aan te dringen dat de NAVO haar troepen en wapens terugtrekt uit de voormalige Sovjetbloklanden, wil Poetin de klok terugdraaien naar het midden van de jaren negentig, voordat de NAVO zich uitbreidde naar Oost-Europa.

Voor iedereen jonger dan 40: wat was de Koude Oorlog?

De Koude Oorlog was een wereldwijde strijd van de Verenigde Staten en het democratisch kapitalisme tegen de Sovjet-Unie en het communisme. Hij brak uit in het midden van de jaren veertig nadat de VS en Rusland uit de Tweede Wereldoorlog kwamen als supermachten en elkaar als existentiële bedreigingen beschouwden.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog hadden ze samengewerkt om nazi-Duitsland en Japan te verslaan. Na de oorlog kwamen beiden overeen om Duitsland samen met Groot-Brittannië en Frankrijk te bezetten en wilden de alliantie voortzetten zodra de gevechten stopten. Maar onverzoenlijke meningsverschillen over de naoorlogse internationale orde kwamen al snel aan de oppervlakte.

De Sovjet-Unie claimde de controle over Oost-Europa – de naties Bulgarije, Tsjecho-Slowakije, Hongarije, Polen en Roemenië – die het Sovjetleger van de nazi’s had bevrijd. Stalin steunde lokale communisten en intimideerde hun tegenstanders, en de landen hielden zelden vrije verkiezingen. De regering van de Amerikaanse president Harry Truman beschuldigde Stalin van het verraden van een overeenkomst op de Jalta-conferentie in oorlogstijd om de Europese democratie te respecteren.

Hoe het Marshallplan leidde tot de twee blokken

Maar wat de Amerikaanse functionarissen het meest bang maakte, was de mogelijkheid dat de Sovjetideologie zou resoneren met het West-Europese en Duitse volk dat worstelde om te herstellen van de oorlog. Amerikaanse beleidsmakers vreesden dat de verlaten massa communistische regeringen zou kiezen die een bondgenootschap zouden sluiten met de Sovjet-Unie tegen de Verenigde Staten.

Op een van de keerpunten van de vroege Koude Oorlog kondigde de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken George C. Marshall in juni 1947 een initiatief voor economische hulp aan Europa aan. Het congres keurde het programma in april 1948 goed. Het Marshallplan, zoals het bekend werd, bood meer dan 12 miljard dollar om de Europese wederopbouw te ondersteunen gedurende de drie jaar van haar bestaan.

Maar de logica van het Marshallplan baarde de West-Europeanen zorgen. Na twee traumatische oorlogen tegen een oorlogvoerend Duitsland, vreesden West-Europeanen elke poging om West-Duitsland weer op te bouwen en op het pad naar een staat te plaatsen. De Verenigde Staten braken daarom een lange traditie van het vermijden van verstrengelde allianties en sloten zich in april 1949 aan bij de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie om de veiligheid van West-Europa tegen West-Duitsland, dat de volgende maand onafhankelijk werd, te garanderen.

In Moskou rinkelden alarmbellen. De Sovjet-Unie had tijdens de Tweede Wereldoorlog 27 miljoen soldaten en burgers verloren. En de Verenigde Staten wilden het naoorlogse Duitsland weer opbouwen. Als reactie beval Stalin de Oost-Europese communisten om hard op te treden tegen hun binnenlandse rivalen. Moskou creëerde ook Oost-Duitsland om West-Duitsland tegen te gaan. Het had nu een bufferzone van loyale communistische landen om zich tegen het Westen te beschermen.

Koude Oorlog bracht de wereld dicht bij nucleaire vernietiging

De Koude Oorlog begon in Europa, maar verspreidde zich al snel naar Afrika, Azië en Latijns-Amerika. Elke supermacht vreesde dat een tegenslag in een ontwikkelingsland de ander voordeel zou kunnen opleveren in de Koude Oorlog. En hoewel hun troepen nooit direct tegenover elkaar stonden, bevochten de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie elkaar onrechtstreeks in bloedige conflicten zoals de oorlogen in Korea en Vietnam.

De Koude Oorlog bracht de wereld ook dicht bij nucleaire vernietiging. Zo brak de Cubacrisis uit in oktober 1962 toen de regering-Kennedy ontdekte dat de Sovjets raketten hadden ingezet in het communistische Cuba. De Verenigde Staten en de Sovjet-Unie konden een nucleaire oorlog afwenden nadat ze een akkoord hadden gesloten: de regering-Kennedy beloofde Cuba nooit binnen te vallen en Amerikaanse raketten in Turkije terug te trekken in ruil voor de Sovjetverwijdering van de wapens uit Cuba.

Oekraïne trad in december 1922 toe tot de Sovjet-Unie en was met Rusland, Wit-Rusland en Transkaukasië (een federatie bestaande uit Armenië, Azerbeidzjan en Georgië) een van de stichtende republieken van de USSR. Maar Oekraïne leed enorm onder het bewind van Stalin in de jaren dertig. Een hongersnood in het begin van de jaren dertig, bekend als de Holodomor, kostte bijna 4 miljoen Oekraïners het leven. Tegenwoordig noemen veel Oekraïners de gebeurtenis een daad van genocide. Dus toen de nazi’s in juni 1941 de Sovjet-Unie binnenvielen, verwelkomden veel Oekraïners hen aanvankelijk. De nationalist Stepan Bandera werkte samen met de nazi’s met als doel een onafhankelijke Oekraïense staat te stichten.

Het Memorandum van Boedapest en de groei van de NAVO

Het presidium van de Opperste Sovjet verplaatste de Krim in 1954 van Rusland naar Oekraïne. De Krim was belangrijk omdat de Zwarte Zeevloot van de Sovjet-Unie daar zijn hoofdkwartier had. De Sovjet-Unie stationeerde ook een derde van haar kernwapens op Oekraïens grondgebied. Toen de Sovjet-Unie in december 1991 instortte, was Oekraïne de op twee na grootste nucleaire staat. Oekraïne droeg die kernwapens halverwege de jaren negentig over aan Rusland in ruil voor Russische beloften om de soevereiniteit van Oekraïne te respecteren. De Verenigde Staten en Groot-Brittannië waren ook partij bij deze overeenkomst, bekend als het Memorandum van Boedapest.

De Koude Oorlog eindigde meer dan drie decennia geleden, toen West-Duitsland en Oost-Duitsland zich verenigden en het communisme in Oost-Europa en de Sovjet-Unie instortte. De NAVO is sindsdien uitgebreid tot 14 landen die deel uitmaakten van het Sovjetblok. Dit aantal omvat drie voormalige Sovjetrepublieken: Estland, Letland en Litouwen, die allemaal grenzen aan Rusland.

De NAVO verklaarde op de Top van Boekarest in 2008 dat Oekraïne en Georgië, ook voormalige Sovjetrepublieken, ergens in de toekomst ook lid zouden worden. Waar de NAVO is uitgebreid, is het lidmaatschap van de Europese Unie meestal ook gekomen.

De grote schrik van Poetin: stel je voor dat het overslaat

Poetin vreest dat Oekraïne lid wordt van de NAVO en een springplank wordt voor de Verenigde Staten om zijn regime te destabiliseren. Poetin gelooft dat Washington de huidige Oekraïense regering al gebruikt als proxy voor Amerikaanse belangen.

De Russen annexeerden de Krim in maart 2014 en zetten daarmee recht wat volgens hen een historisch onrecht was. Ze hebben Oekraïense separatisten gesteund in het oostelijke deel van het land, dat bekend staat als de Donbass. Deze stappen helpen voorkomen dat Oekraïne lid wordt van de NAVO, omdat landen niet mogen toetreden tot het bondgenootschap als ze onopgeloste territoriale geschillen hebben.

De angsten van Poetin zijn niet ongegrond. Het momentum van een democratisch, welvarend en veilig Oekraïne zou kunnen overslaan naar Rusland en binnenlandse uitdagingen voor Poetins greep op de macht versterken. Door een crisis over Oekraïne te veroorzaken, wil Poetin ervoor zorgen dat dat nooit gebeurt.

Zitten we daarmee in een nieuwe Koude Oorlog?

Zitten we daarmee in een nieuwe Koude Oorlog? In tegenstelling tot 1962 is het niet de dreiging van een nucleaire oorlog, maar van een grote landoorlog die nu boven Europa opdoemt. En het gevoel dat Rusland en de Verenigde Staten een nieuwe versie van de Koude Oorlog ingaan – lang geponeerd door sommige commentatoren aan beide kanten van de Atlantische Oceaan – lijkt onontkoombaar geworden.

President Biden zinspeelde er vorige week dinsdag op en beloofde dat als Rusland Oekraïne binnenvalt “we de wereld zullen verzamelen om zich tegen zijn agressie te verzetten”. Poetin van zijn kant hield zaterdag toezicht op een testlancering van nucleair-capabele hypersonische raketten die de Amerikaanse verdediging kunnen ontwijken.

Voorlopig weet niemand hoe de wereld uit deze crisis zal komen. Maar het lijkt duidelijk dat het overkoepelende doel van Poetin is om de uitkomst van de oorspronkelijke Koude Oorlog te herzien, zelfs als dit ten koste gaat van een nieuwe. Poetin probeert een Europese veiligheidsorde ongedaan te maken die is ontstaan ​​toen zijn land zwak en kwetsbaar was na de ineenstorting van de Sovjet-Unie in 1991, en om het soort geopolitieke bufferzone te creëren dat Russische heersers door de eeuwen heen nodig hebben gevoeld. Hij geeft aan dat hij bereid is om dit langs diplomatieke weg te bereiken, maar ook door het gebruik van geweld.

Het verschil tussen Poetin en de Sovjets

De crisis heeft Poetin al enkele tactische overwinningen opgeleverd. Sinds hij een dreigende troepenopbouw aan de Oekraïense grenzen opbouwde, is hij erin geslaagd de aandacht van Washington te trekken – een doel voor een Kremlin dat, net als in de Koude Oorlog, de confrontatie met de Verenigde Staten als het bepalende conflict beschouwt. Maar zijn acties hebben ook geleid tot anti-Russische houdingen en hebben Europa en de Verenigde Staten verder verenigd tegen Rusland – iets dat het Kremlin zorgen zou moeten baren gezien de nog steeds veel grotere mondiale economische en politieke macht van het Westen.

Voor Poetin duurt de strijd om de nederlaag van zijn land in de oorspronkelijke Koude Oorlog terug te draaien al minstens 15 jaar. Hij verklaarde zijn afwijzing van een door Amerika geleide wereldorde in zijn toespraak op de Veiligheidsconferentie van München in 2007, waar hij waarschuwde voor “niet-ontplofte munitie” achtergelaten door de Koude Oorlog en “ideologische stereotypen” en “dubbele standaarden” waardoor Washington de heerschappij over de wereld claimt terwijl het de ontwikkeling van Rusland belemmert.

Maar in tegenstelling tot de Sovjets probeert Poetin geen wereldwijde ideologische strijd te voeren, en evenmin maakt hij – voorlopig – zijn land failliet in een kostbare wapenwedloop. Rusland is veel meer verweven met de wereldeconomie, een realiteit waarvan sommigen nog steeds hopen dat ze de wereld zal helpen een even diepe en langdurige confrontatie tussen Oost en West te vermijden. En voor de Verenigde Staten is het China – niet Rusland – dat nu opdoemt als de serieuzere strategische tegenstander op de lange termijn.

(jvdh)

Meer
Markten
Mijn Volglijst
Markten
BEL20