Poetin wint weer: Westerse sancties duwen Wit-Rusland alleen maar meer in de armen van Moskou

Zondag werd een passagiersvlucht van Ryanair, die onderweg was van Athene naar Vilnius, door de Wit-Russische autoriteiten omgeleid opdat activist en journalist Roman Protasevitsj zou kunnen worden gearresteerd. Het leidde tot verontwaardigde reacties in zowat heel de wereld. Behalve in Moskou, waar ze de heisa niet snapten. Voor de Wit-Russische dictator Loekasjenko is Rusland al decennia lang een levensader. Maar echt grote liefde is het ook weer niet. Toch gaat dit nieuwe incident Wit-Rusland weer wat verder in de armen van Moskou duwen. Dit is waarom.

Al sinds hij in 1994 aan de macht kwam, rekent de Wit-Russische autoritaire leider Alexander Loekasjenko op Moskou voor geld en politieke steun om de touwtjes in handen te kunnen houden in zijn land. Voor de Russische president Vladimir Poetin is Wit-Rusland een betrouwbare – zij het soms lastige – partner in Europa, aangezien veel andere voormalige Sovjetrepublieken politieke allianties met het Westen hebben gesloten.

Wit-Rusland wordt door het Kremlin gezien als een strategisch belangrijke buffer die grenst aan de Europese Unie en de NAVO. Moskou bewees keer op keer dat het ver zou gaan om Wit-Rusland binnen zijn invloedssfeer te houden.

Rusland gebruikt Wit-Russisch grondgebied onder meer om de militaire activiteiten in West-Europa te volgen. Beide landen hebben een toenemend aantal gezamenlijke militaire oefeningen gehouden en jarenlang gesproken over het opzetten van een volwaardige Russische militaire basis in Wit-Rusland.

Russische olie

De Russische president, een bekende tegenstander van ‘kleurenrevoluties’ zoals de pro-Westerse Oranje Revolutie in Oekraïne, speelde vorig jaar een belangrijke rol bij het steunen van de omstreden Loekasjenko, toen de Wit-Russische sterke man de protesten na de verkiezingen hardhandig neersloeg. Oppositiegroepen en anderen beweerden dat de stemming was vervalst. Poetin beloofde een lening van 1,5 miljard euro en creëerde een speciale groep ‘wetshandhavers’ om in te zetten ‘om de veiligheid in Wit-Rusland te waarborgen’.

De twee landen hebben meerdere samenwerkingsovereenkomsten. Vóór de coronaviruspandemie was er vrijwel geen sprake van een echte grens tussen hen. De relatief kleine economie van Wit-Rusland – die nog steeds steunt op het Sovjet-tijdperkmodel van overheidseigendom – wordt gesteund door Rusland. Bijna de helft van alle goederen die Wit-Rusland produceert – voornamelijk kaas, vrachtwagens en tractoren – gaat naar Rusland (tegen ongeveer 24 procent naar de Europese Unie).

De hoeksteen van de economische afhankelijkheid van Minsk van Moskou is gesubsidieerde ruwe olie. Rusland levert die aan Wit-Rusland tegen prijzen die onder de marktprijs liggen. Wit-Rusland raffineert die ruwe olie op zijn beurt en verkoopt hem internationaal. De winst die daarop wordt gemaakt is goed voor een flink deel van het bruto binnenlands product van Wit-Rusland.

Ups en downs

In de loop der jaren heeft Poetin Loekasjenko onder druk gezet om een ​​volledig verenigde staat te vormen, een voorstel dat niet populair is bij veel Wit-Russen. Loekasjenko verzette zich vooral tegen zo’n samensmelten uit angst voor verlies van zijn eigen gezag. Daarom heeft de relatie tussen Poetin en Loekasjenko de afgelopen twee decennia zijn ups en downs gekend. In de jaren 2000 probeerde Loekasjenko zelfs zijn imago van ‘Europa’s laatste dictator’ af te schudden door te flirten met het Westen en een beetje afstand te nemen van Rusland. Dat viel niet in goede aarde in het Kremlin.

Beide landen hebben ook voortdurend ruzie gemaakt over gas- en olieovereenkomsten. Toen de twee eind 2019 geen overeenstemming konden bereiken over een nieuwe prijs, stopte Moskou de olietoevoer. Een paar maanden later bestelde Wit-Rusland zijn eerste zending Amerikaanse olie in een poging Rusland te laten zien dat het zonder zijn steun zou kunnen overleven en bereid zou zijn zich indien nodig naar het Westen te wenden.

Maar dat soort perikelen terzijde, als het er op aankomt, kan Loekasjenko dus wel rekenen op Moskou. Russische functionarissen steunden Wit-Rusland krachtig na de bewering van een hoax-bom die zondag een Ryanair-vlucht naar Minsk omleidde met aan boord de prominente oppositiejournalist Roman Protasevitsj. Rusland stelde dat het nieuws over de arrestatie in het Westen wordt misbruikt voor de eigen politieke en anti-Russische agenda.

‘Obsessieve russofobie’

De Russische minister van Buitenlandse Zaken Sergey Lavrov verdedigde de Wit-Russische verklaring van een bommelding – waarvan later bleek dat deze vals was – als ‘redelijk’. Margarita Simonyan, hoofd van het door de staat gefinancierde RT-televisiekanaal van Rusland, prees Loekasjenko voor het ‘prachtig uitvoeren’ van de operatie en zei dat ze Wit-Rusland ‘benijdde’.

Dinsdag maakte het Kremlin bekend dat Poetin deze week Loekasjenko zal ontmoeten in de badplaats Sotsji aan de Zwarte Zee. Het wordt hun derde bijeenkomst dit jaar. Loekasjenko zal naar verwachting Poetin informeren over het Ryanair-incident. Rusland zei echter dat de bijeenkomst in de maak was vóór de evenementen op zondag.

De Britse minister van Buitenlandse Zaken Dominic Raab zei maandag dat het ‘erg moeilijk te geloven is dat dit soort actie had kunnen worden ondernomen zonder op zijn minst de instemming van de autoriteiten in Moskou’, maar voegde eraan toe dat hij geen specifieke details had over de betrokkenheid van Rusland. Het Kremlin verwierp de opmerkingen als ‘obsessieve russofobie’ en beweerde dat Rusland niets te maken had met de acties van Wit-Rusland.

Delicaat moment

Het valt echter niet te ontkennen dat het harde optreden tegen de demonstraties afgelopen najaar en de woede van het Westen daarop Wit-Rusland dichter bij Rusland heeft gebracht. En met de nieuwe sancties van de EU en het aan banden leggen van het vliegverkeer maken het nog moeilijker om Wit-Rusland uit te komen en zorgen ervoor dat het land nog geïsoleerder geraakt en nog verder in de armen van Rusland wordt gedreven.

Toch denken sommige waarnemers dat het Kremlin misschien niet onverdeeld blij is met wat er nu in Wit-Rusland gebeurt, omdat het de diplomatieke inspanningen van Moskou op een delicaat moment bemoeilijkt. Rusland en de Verenigde Staten bereiden zich immers voor op een mogelijke top tussen Poetin en de Amerikaanse president Biden in juni.

(lb)

Lees ook: Hoe een huisvrouw zonder politieke ervaring het bijna won van de langstzittende dictator van Europa

Lees ook: De Grote Democratische Recessie: driekwart van mensen woont in landen waar vrijheid afneemt

Meer
Lees meer...
Markten