Poetin gelooft dat Oekraïne Russisch is. Dit is waarom dat geschiedkundig een grove misvatting is

De hoofdstad van Oekraïne, Kiev, is herhaaldelijk beschreven als de “moeder aller Russische steden”. Kiev was het centrum van de Kyjivska Roes, een orthodoxe middeleeuwse staat waarnaar Russische leiders – van de tsaren tot Poetin – de oorsprong van hun land traceren. Dat idee wordt vaak gebruikt om de claims van Rusland over Oekraïense gebieden te ondersteunen. Maar het is een misvatting.

Een politiek pamflet gepubliceerd in 1762 beschrijft al de spanningen tussen “Groot-Rusland” en “Klein-Rusland”. In het pamflet weigert dat laatste zich eenvoudigweg te laten herleiden tot een deel van Groot-Rusland en bracht het zijn eigen unieke geschiedenis en identiteit naar voren. Destijds duidde de naam “Oekraïne” nog geen staat aan. Maar het zelfstandig naamwoord ukraina – een woord dat in verschillende Slavische talen “grensland” betekent – werd al gebruikt om het toekomstige territorium te beschrijven: het uitgestrekte steppegebied rond de rivier de Dnipro (Dnjepr) en grenzend aan de Zwarte Zee.

De term Klein-Rusland werd geleidelijk verlaten in het tijdperk van het nationalisme, toen 19e-eeuwse Oekraïens-sprekende academici en denkers besloten om de oude denigrerende term te ondermijnen om het moderne idee van Oekraïne als een natie te bedenken. Maar twee eeuwen later, onder leiding van Vladimir Poetin, exploiteert Rusland deze historische discoursen om zijn eigen claim op het onafhankelijke Oekraïne te rechtvaardigen. Poetin maakte zijn gevoelens duidelijk in een artikel uit juli 2021, gepubliceerd op zijn presidentiële webpagina, toen hij over Russen en Oekraïners schreef als “één volk – één geheel”.

Mongolen en God

De hoofdstad van Oekraïne, Kiev (of Kyiv), is herhaaldelijk beschreven als de “moeder van Russische steden”. Kiev was het centrum van de Kyjivska Roes (het Kievse Rijk) (882-1240), een orthodoxe middeleeuwse staat waarnaar Russische leiders – van de tsaren tot Poetin – de oorsprong van hun land traceren. Dat idee wordt vaak gebruikt om de claims van Rusland over Oekraïense gebieden te ondersteunen.

Maar dit is een misvatting. Terwijl de voorloper van het Russische rijk, Moskovië, opstond in de nasleep van de Mongoolse invasie (1237-1240) die het einde van de Kyjivska Roes betekende, namen de heersers van Moskou pas 500 jaar later de controle over Kiev over. Het claimen van de oorsprong van Kiev was eerder een handige methode om het Mongoolse en Tataarse element, dat de vroege ontwikkeling van Moskovië vormde, teniet te doen en in plaats daarvan Rusland een orthodox verleden te geven, met tsaren die blijkbaar door God waren aangesteld.

De territoriale heerschappij van Rusland over de overblijfselen van de Kyjivska Roes werd beperkt door het Pools-Litouwse Gemenebest (1569-1795), een bi-federatie van de twee grootmachten van Midden-Europa. Het grootste deel van de regio die bekend staat als Oekraïne bleef buiten de Russische autoriteit tot de definitieve opdeling van Polen in 1795.

Oekraïne is een van de grootste staten in Europa en de vorming ervan werd beïnvloed door veel meer rijken dan alleen Rusland. Omdat Oekraïne oorspronkelijk “grensland” betekende, was het gebied een doelwit voor verschillende koninkrijken – niet alleen Rusland, maar ook het Kanaat van de Krim, het Koninkrijk Polen en het Habsburgse en Ottomaanse rijk.

Kaart van Oekraïne in 1720, met de landen van de Kozakken, het Kanaat van de Krim, de Ottomaanse en Russische rijken, het Pools-Litouwse Gemenebest, Walachije en Moldavië. Oekraïne is al een erkend gebied.

De Pools-Litouwse nexus was de sleutel tot het begrijpen van hoe Oekraïne ontstond – vóór 1648 leefden bijna alle Oekraïners onder het bewind van Warschau. Het zuidelijke steppengebied van Oekraïne had een schaarse bevolking, terwijl in het westen Hongarije Transkarpatië sinds de Middeleeuwen had geregeerd, en de belangrijkste steden zoals L’viv of Ternopil waren achtereenvolgens Pools of Oostenrijks. Deze steden werden tussen 1917 en 1921 korte tijd de centra van de West-Oekraïense Volksrepubliek, voordat ze in de USSR werden geïntegreerd.

Sinds 2014 vormt de Donbas-regio in het oosten en de Zwarte Zeekust het middelpunt van het conflict tussen Oekraïne en Rusland. Dit land werd gedoopt als “Nieuw Rusland” (Novorossiya) door Catharina II (Catharina de Grote), nadat haar legers het in de jaren 1770 hadden veroverd. Maar slechts een paar Russen verhuisden naar het “wilde” Zuid-Oekraïne, dat Dzikie Polawerd genoemd. Dat leidde tot de rekrutering van buitenlandse kolonisten van elders in Europa.

Nieuw Rusland was nooit erg Russisch

Dus Poetins “Nieuw Rusland” was nooit echt erg Russisch. Historisch gezien werd het grondgebied bewoond door mennonieten en katholieke Duitsers, Franse en Italiaanse handelaren, evenals grote aantallen Grieken, joden (uit Polen en West-Oekraïne), Bulgaren, Serviërs en natuurlijk Oekraïners.

Wanneer Vladimir Poetin deze grote regio “Nieuw Rusland” noemt, geeft hij blijk van een onvoldoende begrip van het multi-etnische verleden van Oekraïne. De Oekraïense identiteit is een synthese van zijn multiculturele bevolking die niet alleen verbonden is met Rusland, maar in wezen ook met Midden-Europese staten en het Zwarte-Zeegebied.

De opkomst van de Oekraïense nationalistische beweging in de 19e eeuw werd door de Russische autoriteiten gezien als een teken van corrumperende buitenlandse invloeden, zelfs – toen al! – “het resultaat van een westers complot”. De Oekraïense identiteit werd gekarakteriseerd als ondergeschikt aan een overwegend stedelijke hoge Russische cultuur, waarbij de Oekraïense taal werd geassocieerd met het platteland. De Russische taal bleef een instrument van sociale mobiliteit – van vitaal belang voor iedereen die het bestuur van het Russische rijk wil betreden en zijn sociaaleconomische status wil verbeteren. Nog steeds is Russisch in Oekraïne de taal die door veel bedrijven en vooral in technische industrieën wordt gebruikt.

Oekraïens werd gesproken lang vóór Taras Shevchenko’s eerste publicaties in het Oekraïens in de jaren 1830, maar het alfabet werd pas aan het einde van de 19e eeuw gestandaardiseerd. Aanvankelijk werd het Oekraïens aangemoedigd door de tsaristische autoriteiten als tegenwicht tegen de Poolse invloed. Maar toen clandestiene Oekraïense samenlevingen (Hromady) zich ontwikkelden om onderzoek te doen naar de volkscultuur, verbood de tsaristische regering in 1876 alle publicaties en uitvoeringen in het Oekraïens.

De Holomodor en andere verschrikkingen

Na 1917 beleefde Oekraïne een kortstondige culturele lente als gevolg van het korenizatsiya-beleid onder de bolsjewieken. Aanvankelijk moedigden die het gebruik van regionalen talen aan om de Russische culturele overheersing te ondermijnen: in 1931 werd 89% van de kranten in het Oekraïens gedrukt en leerde 97% van de basisschoolleerlingen de taal. Maar Stalin draaide dit beleid terug in 1932.

De Holodomor, de hongersnood die in 1932-33 alleen al in Oekraïne ongeveer 3,5 miljoen mensen het leven kostte, veranderde het demografische evenwicht van het land, met het verlies van een derde van de Oekraïense bevolking. De snelle opeenvolging van bezettingen en veldslagen tijdens de Tweede Wereldoorlog betekende ook het verlies van het rijke multi-etnische verleden van Oekraïne, met de executie en deportatie van de Joodse bevolking en de bijna uitroeiing van de resterende Krim-Tataarse bevolking.

Een postkoloniale en multinationale staat

In 1946 waren er nog maar 25 miljoen inwoners over in Oekraïne, wat het land openstelde voor toenemende migratie uit andere delen van de Sovjet-Unie, vooral uit Rusland. De vernietiging van de vooroorlogse Oekraïense samenleving en de vervanging ervan door aanhangers van een Groot-Russische ideologie werd versterkt door de taal- en onderwijshervorming van 1958, die tot doel had Russisch de tweede moedertaal van alle niet-Russen te maken.

Tegen de tijd van de onafhankelijkheid van Oekraïne in 1991, bestond een derde van de bevolking uit deze Russischtalige migranten en hun nakomelingen, vooral in het industriële oosten en de Krim. Tot op de dag van vandaag is Oekraïne de thuisbasis van de grootste populatie Russisch-sprekenden buiten Rusland.

In 1991 stemde 90% van de bevolking voor een autonoom Oekraïne. Nu, 30 jaar later, ziet Oekraïne zichzelf als een postkoloniale en multinationale staat – noch “Russisch” noch “Klein”. Terwijl Russische politici Oekraïne blijven afschilderen als Russisch voor hun eigen gewin, negeert deze visie hoe Oekraïne heeft volhard, ondanks gedwongen assimilatie, culturele differentiatie, imperialistische strijdlust en koloniale uitbuiting, om zijn eigen land te worden.

(kg)

Meer
Markten
Mijn Volglijst
Markten
BEL20