Myanmar: de kroniek van een kort, gedoemd experiment in quasi-democratie

Het leger van Myanmar heeft de fragiele democratische regering van het land omvergeworpen in een staatsgreep. Burgerleiders zijn gearresteerd, het internet is afgesloten en vluchten zijn stilgelegd. De staatsgreep brengt het land terug naar volledig militair bewind na een kort experiment in quasi-democratie dat begon in 2011, toen het leger, dat aan de macht was sinds 1962, parlementsverkiezingen en andere hervormingen doorvoerde. Hoe kwam het zover?

Het parlement zou deze week zijn eerste zitting houden sinds de verkiezingen van 8 november. Bij die verkiezingen won de National League for Democracy (NLD), de belangrijkste burgerpartij van het land, 83 procent van de zetels. Het leger weigerde de uitslag van de stembusgang te accepteren. De verkiezingen werden gezien als een referendum over de populariteit van Daw Aung San Suu Kyi. Aung San Suu Kyi, het hoofd van de NLD, was sinds haar aantreden in 2015 de feitelijke civiele leider van het land.

Het nieuwe parlement zou naar verwachting de verkiezingsresultaten onderschrijven en de volgende regering goedkeuren. De mogelijkheid van de staatsgreep kwam de afgelopen dagen naar voren. Het leger, dat in het Hooggerechtshof van het land had geprobeerd te beweren dat de verkiezingsresultaten frauduleus waren, dreigde actie te ondernemen en omsingelde de huizen van het parlement met soldaten.

De staatsgreep werd in afgeroepen op het Myawaddy TV-station dat eigendom is van het leger. Een nieuwsanker citeerde de grondwet van 2008, die het leger in staat stelt een nationale noodsituatie af te kondigen. De noodtoestand, zei hij, zou een jaar van kracht blijven. Het leger greep daarop snel de controle over de infrastructuur van het land, schortte de meeste televisie-uitzendingen op en annuleerde alle binnenlandse en internationale vluchten, aldus rapporten.

Het leger heeft ook de top van de regerende NLD-partij en andere civiele leiders van Myanmar aangehouden. Onder hen Aung San Suu Kyi en president U Win Myint, samen met ministers van het kabinet, de belangrijkste ministers van verschillende regio’s, politici van de oppositie, schrijvers en activisten.

In de grote steden is de telefoon- en internettoegang opgeschort. De aandelenmarkt en commerciële banken werden gesloten en op sommige plaatsen waren lange rijen aan bankautomaten te zien. In Yangon, de grootste stad en voormalige hoofdstad van het land, overrompelden bewoners winkels en markten om voedsel en andere benodigdheden in te slaan.

Het parcours van Aung San Suu Kyi

Aung San Suu Kyi kwam in 2016 aan de macht na de eerste volledig democratische stemming in het land in decennia. Haar overwinning werd gezien als een kritiek moment in de overgang van Myanmar (voorheen bekend als Birma) van een militaire dictatuur naar een democratie. Aung San Suu Kyi, de dochter van de onafhankelijkheidsheld van het land, generaal Aung San, had meer dan 15 jaar onder huisarrest gezeten. Haar tijd in detentie maakte haar tot een internationaal icoon en in 1991 ontving ze de Nobelprijs voor de vrede.

Haar vader Aung San werd door politieke tegenstanders vermoord kort na de onafhankelijkheid van Birma. Aung San Suu Kyi was toen twee jaar oud. Haar moeder was Khin Kyi, die ambassadeur van Birma in India is geweest. Aung San Suu Kyi studeerde tussen 1964 en 1967 filosofie, politieke wetenschappen en economie aan de Universiteit van Oxford. Van 1969 tot 1971 was ze ‘Assistant Secretary’ van de adviescommissie voor administratieve en budgettaire vraagstukken bij het secretariaat van de Verenigde Naties in New York.

In 1972 werd Aung San Suu Kyi ‘Research Officer’ bij het ministerie van Buitenlandse Zaken in Bhutan en trouwde met Michael Aris, een Britse geleerde. In 1973 en in 1979 kreeg ze een zoon. In 1988 keerde ze terug naar Birma om voor haar zieke moeder te zorgen. Nog datzelfde jaar speelde Aung San Suu Kyi, na het aftreden van generaal Ne Win, een grote rol in de toen opbloeiende beweging voor democratie in Birma, die met militair geweld werd neergeslagen. Op 24 september 1988 werd de National League for Democracy (NLD) opgericht, met Aung San Suu Kyi als algemeen secretaris.

Daw Aung San Suu Kyi ontmoet de menigte voor haar huis en geeft eten weg zoals gebruikelijk bij de Myanmarese nieuwjaarsfestivalviering in Yangon, Myanmar, op 16 april 2012. (Isopix)

Huisarrest, Nobelprijs en verdediger van een genocide

Op 20 juli 1989 plaatste het militaire regime haar onder huisarrest in Rangoon. Op 27 mei 1990 won ze, hoewel ze nog steeds huisarrest had, met overweldigende meerderheid de algemene verkiezingen. De militaire junta (State Law and Order Restoration Council, afgekort SLORC) weigerde echter de verkiezingsuitslag te erkennen. In 1991 werd ze onderscheiden met de Nobelprijs voor de Vrede. Ze gebruikte het geld (1,3 miljoen dollar) om een fonds voor gezondheid en ontwikkeling ten behoeve van het Myanmarese volk op te richten.

In juli 1995 werd ze, na 6 jaar huisarrest, vrijgelaten. Maar op 30 mei 2003 kreeg ze opnieuw huisarrest na rellen waarvan geclaimd is dat ze in scène werden gezet door het bewind. In mei 2009 werd Aung San Suu Kyi gearresteerd omdat zij het verbod om bezoek te ontvangen zou hebben geschonden. Ze werd veroordeeld tot drie jaar celstraf en dwangarbeid. Deze straf werd onmiddellijk omgezet in achttien maanden huisarrest. Op 13 november 2010 werd ze vrijgelaten. Die vrijlating paste binnen bredere hervormingen van de militaire junta. Het werd de partij van Aung San Suu Kyi weer toegestaan om mee te doen aan de verkiezingen en in april 2012 veroverde zij een zetel in het parlement.

In de jaren daarna raakte Birma langzaam uit z’n internationale isolement. Maar Aung San Suu Kyi kreeg steeds meer kritiek omdat zij zich niet uitsprak tegen de discriminatie van de Rohingya, een islamitische etnische groepering binnen Birma. Aung San Suu Kyi verdedigde zelfs de generaals van Myanmar tegen beschuldigingen van genocide in Den Haag. Ze prees soldaten die met artillerie nederzettingen van etnische minderheden bestookten. Het werd de wereld ook duidelijk dat ze – ondanks beloften – slechts bescheiden stappen nam in de richting van democratische veranderingen die de politieke macht van het leger zouden aantasten.

Slecht nieuws voor de regio en voor Joe Biden

In november 2015 hield Birma voor het eerst in lange tijd vrije verkiezingen. De partij van Aung San Suu Kyi behaalde de absolute meerderheid. Aung San Suu Kyi kan echter geen president worden: in de grondwet is opgenomen dat iemand in die functie geen buitenlandse kinderen mag hebben. Dat artikel is door de junta speciaal met het oog op Aung San Suu Kyi in de grondwet opgenomen, aangezien zij twee kinderen heeft die ook over de Britse nationaliteit beschikken. Ze werd in plaats daarvan op 6 april 2016 Adviseur van Staat, het hoofd van de regering.

Maar de verstandhouding tussen Aung Sang Suu Kyi en het leger verslechterde dus opnieuw na de verkiezingen van enkele maanden geleden. En die culmineerde dus in de nieuwe staatsgreep. De coup onderstreept de kwetsbaarheid van de tien jaar oude, quasi-democratische overgang in Myanmar. Velen gingen ervan uit dat ondanks de onvolkomenheden de politieke ontwikkeling van Myanmar zou doorgaan met Aung San Suu Kyi als hoofd van de burgerregering en met een verankerde militaire macht. Maar het leger voelde zich nooit op zijn gemak met de quasi goddelijke status van Suu Kyi onder gewone mensen in Myanmar. En er waren de pogingen van Suu Kyi om de grondwet te wijzigen om de macht van het leger te beteugelen – een kernbelofte van haar campagne in 2015.

De gebeurtenissen dreigen de regio te destabiliseren, waar gewapende etnische conflicten de grenzen van Myanmar met China en Bangladesh teisteren. En ze vormen een uitdaging voor president Biden, wiens buitenlands beleidsteam bestaat uit figuren van de regering van Obama die betrokken waren bij het ooit zo hoopvolle democratische ontwaken van Myanmar.

Min Aung Hlaing: straks de nieuwe president?

Het leger riep maandag de noodtoestand uit voor een jaar, droeg de macht over aan opperbevelhebber Min Aung Hlaing en installeerde Myint Swe, een voormalig generaal, als president van de regering. Algemeen wordt aangenomen dat Min Aung Hlaing, die in juli met pensioen zou gaan, burgerlijke politieke ambities koestert. In tegenstelling tot zijn voorgangers, die de schijnwerpers meden en de staatsmedia gebruikten om te communiceren, mat Min Aung Hlaing zich een meer prominente rol aan sinds zijn aantreden in 2011. Hij was erg productief op Facebook bijvoorbeeld, voordat hij werd verbannen wegens haatzaaiende uitlatingen tegen de Rohingya. Hij gaf interviews aan de BBC en The Washington Post – ongekend voor het leger – en reisde naar het buitenland.

Een Birmees die in Thailand woont, houdt een foto vast van de militaire opperbevelhebber, generaal Min Aung Hlaing, tijdens een protest voor de ambassade van Myanmar, in Bangkok. (Isopix)
Meer
Markten
Mijn Volglijst
Markten
BEL20