Is er echt een kans dat Moskou kernwapens gaat gebruiken? Dit staat in de Russische militaire draaiboeken daarover

Wordt Rusland nu echt geleid door iemand die zonder enige zorg zou overwegen kernwapens te gebruiken? Vladimir Poetin heeft enkele behoorlijk grote hints gegeven dat hij bereid is om die strategische Rubicon over te steken wat Oekraïne betreft. Maar hoe reëel is dat, in het licht van de Russische militaire doctrines en de bestaande strategische draaiboeken van het Russische militaire apparaat?

Slechts enkele dagen voor de invasie van Oekraïne waren Rusland en zijn bondgenoot Wit-Rusland nog bezig met nucleaire oefeningen. Bij de aankondiging van de invasie zelf verwees Poetin nadrukkelijk naar de positie van Rusland als “een van de machtigste kernmachten ter wereld”. De Russische president zei toen nog wel de nucleaire optie te reserveren als reactie op een “directe aanval op ons land”.

Maar enkele dagen later waarschuwde hij onheilspellend dat “degenen die ons proberen te hinderen in Oekraïne” aankeken tegen “grotere gevolgen dan ze ooit in de geschiedenis hebben meegemaakt”. In zijn uitzending aan het Russische volk op 21 februari suggereerde Poetin ook – ten onrechte – dat de Oekraïense regering haar eigen kernwapens probeerde te krijgen.

Kort nadat de Russische invasie was gelanceerd, namen de zorgen over de bedoelingen van Poetin toe. De Russische nucleaire strijdkrachten, zo verklaarde Poetin op 27 februari, waren in de hoogste staat van paraatheid gebracht. Dit, zo beweerde de Russische president, was een reactie op “agressieve verklaringen tegen ons land” van “hoge functionarissen van leidende NAVO-landen”. Er is sindsdien gespeculeerd over hoe het Russische leiderschap is geschrokken van de strengheid van de economische sancties en de trage voortgang op het slagveld in Oekraïne, beide factoren die tot de stap van verhoogde paraatheid zouden hebben geleid. De grote vraag daarbij is of het bevel van Poetin een waarschuwing was naar het Westen of, zorgwekkender, een indicatie van de acties waartoe Poetin zou kunnen overgaan als hij de nederlaag in het gezicht zou staren?

Het verschil tussen strategische en substrategische kernwapens

Een deel van het antwoord op deze vragen ligt in de Russische militaire strategie. Bekende standpunten stellen ons in staat bepaalde veronderstellingen te maken over hoe Rusland kernwapens zou kunnen gebruiken. In dit licht is het nuttig onderscheid te maken tussen strategische en substrategische (tactisch-operationele) kernwapens.

Strategische kernwapens vervullen twee belangrijke rollen. Ten eerste fungeren ze als een afschrikmiddel, als de ultieme garantie om te overleven in het licht van een existentiële bedreiging voor de Russische staat, waaronder een (nucleaire) aanval door een andere kernmacht.

Ten tweede helpt deze categorie wapens Moskou om onder gunstige voorwaarden oorlog te voeren. Alleen al de dreiging van het gebruik van strategische nucleaire capaciteiten is een krachtig instrument om ongewenste partijen buiten een conflict te houden, zodat Rusland met andere middelen actieve militaire operaties kan uitvoeren.

Substrategische kernwapens hebben ondertussen een veranderende rol gespeeld in de Russische militaire doctrine. In de jaren negentig en het begin van de jaren 2000 stonden deze capaciteiten centraal in de Russische militaire houding toen Moskou probeerde de structurele tekortkomingen van zijn conventionele strijdkrachten te compenseren.

Sommige Russische strategen suggereerden dat beperkt gebruik van kernwapens een rationele propositie was. Het inzetten ervan zou volgens die denkpiste het tij keren in een oorlog waarin Rusland de conventionele overmacht van de NAVO moet ondergaan. Het ingrijpende programma van defensiehervormingen dat in 2008 werd gelanceerd, herstelde echter de conventionele militaire slagkracht van Rusland enigszins en degradeerde de rol van tactisch-operationele kernwapens.

De “escalatie-naar-de-escalatie”-doctrine

Onlangs is ook de zogenaamde “escalatie-naar-de-escalatie”-doctrine opgedoken, die stelt dat Rusland al vroeg in een conflict tactische kernwapens zou kunnen gebruiken om een ​​snelle overwinning te behalen. Maar er is geen echt bewijs dat een dergelijke doctrine ook echt in het strategisch draaiboek staat van het Russisch militair apparaat. Ze is sowieso gebaseerd op twee valse premissen: dat conventioneel geweld ontoereikend is (misschien ooit het geval, maar niet langer) en dat nucleaire vergelding onwaarschijnlijk is (dit kan nooit worden aangenomen in de harde wereld van nucleaire afschrikking).

Russen hebben vier niveaus van oorlog en de escalatieladder

Twee extra kenmerken van het Russische militaire denken zijn ook het vermelden waard. De eerste is de indeling van oorlog over vier niveaus. Van gewapende conflicten “van beperkte schaal” (voornamelijk van toepassing op burgeroorlogen), naar lokale, regionale en grootschalige oorlogen, die telkens verschillende configuraties van staten en hun bondgenoten impliceren. Ze vragen ook telkens om een ​​groeiende militaire inzet.

Ten tweede lijkt het Russische leger te handelen op basis van een nogal precieze, maar statische, escalatieladder. Nucleair gebruik komt vrij laat in een dergelijke ladder naar voren en is onlosmakelijk verbonden met het risico van een armageddon. Dit is het enige scenario waar Rusland eigenlijk bang voor is. Maar het impliceert wel op het inzetten van het nucleair arsenaal als laatste redmiddel.

Wat zijn de gevolgen voor Oekraïne?

Door te zinspelen op een onevenredige nucleaire escalatie wil Moskou de westerse inmenging in Oekraïne beperken (of zelfs terugdraaien) om de Russische oorlogsinspanning duurzamer te maken. Het krachtigste wapen van het Westen op dit moment zijn sancties in plaats van militaire interventie.

Dit brengt zijn eigen risico’s met zich mee. Als dergelijke maatregelen echt de “instorting van de Russische economie” op korte termijn zouden veroorzaken en het voortbestaan ​​van de binnenlandse orde zouden bedreigen, zou de Russische elite die existentiële dreiging misschien gaan vertalen in de overtuiging dat de oorlog in Oekraïne tot elke prijs moet worden gewonnen.

In deze omstandigheden zou een beperkte nucleaire aanval om vastberadenheid te tonen of om het Oekraïense verzet te breken niet ondenkbaar zijn. Het is daarom van cruciaal belang dat sancties gericht blijven op het beëindigen van de Russische oorlogsinspanningen en niet op het ontwrichten van het regime van Poetin.

Het gevaar van ons blind te staren op offensieve nucleaire dreiging

Puur militair gezien bevindt de huidige oorlog in Oekraïne zich volgens de Russische taxonomie tussen het lokale en het regionale niveau. Geen van beide roept op tot het inzetten van tactisch-operationele kernwapens op Oekraïense doelen. In de nabije toekomst zal het aanhoudende vermogen van Oekraïne om weerstand te bieden aan de Russische invasie waarschijnlijker worden geconfronteerd met een toenemende toename van Russisch personeel en conventionele vuurkracht, gericht op civiele infrastructuur.

En verder moeten we ons ervoor hoeden dat door ons blind te staren op een mogelijk offensieve nucleaire dreiging, ondertussen Rusland niet zijn toevlucht zal nemen tot chemische en biologische oorlogsvoering. Amerikaanse functionarissen hebben al gewaarschuwd voor de bereidheid van Rusland om zijn toevlucht daartoe te nemen. Los daarvan zijn er meerdere wegen naar een gevaarlijke nucleaire confrontatie die Moskou en Washington in een situatie zou kunnen brengen die geen van beiden verwacht of wil.

(jvdh)

Meer
Markten
Mijn Volglijst
Markten
BEL20