Is de populistische president die Mexico ging bevrijden van corruptie in zelfde bedje ziek als zijn voorgangers?

“Ik beloof dat ik niet zal liegen, stelen of het volk zal bedriegen”, zei de Mexicaanse president Andrés Manuel López Obrador bij zijn inhuldiging. Obrador werd verkozen met de belofte dat hij als dé buitenstaander die de corruptie voorgoed aan banden zou leggen in Mexico. Maar amper twee jaar na te zijn ingezworen wil López Obrador INAI opdoeken, de onafhankelijke instantie die bijzonder succesvol is in het bestrijden van corruptie.

De linkse Obrador is geen nieuwkomer in de Mexicaanse politiek, in tegendeel. Hij was actief voor verschillende partijen en werd in 2000 zelfs gekozen als burgemeester van Mexico-Stad. Maar met zijn in 2011 opgerichte beweging Morena presenteerde hij zich als dé buitenstaander die de corruptie voorgoed aan banden zou leggen. Dat hij nu Mexico’s meest succesvolle tool om die corruptie te bestrijden wil muilkorven, is op z’n zachtst gezegd vreemd.

INAI, het Instituto Nacional de Transparencia, Acceso a la Información y Protección de Datos Personales, is Mexico’s vrijheid van informatiesysteem. Opgericht in 2002, heeft het journalisten en onderzoekers in staat gesteld documenten in te kijken van een regime dat bekend stond (en staat) om haar ondoorzichtigheid. Het systeem is “een van de belangrijkste democratische verwezenlijkingen in Mexico sinds het einde van het eenpartijstelsel in 2000”, volgens Roberto Rock, een journalist die lobbyde voor de oprichting ervan.

Geld voor aids ging naar Cartier-pennen en damesondergoed

INAI zorgde er onder meer voor hoe ontdekt kon worden dat een eega van een president een herenhuis van 7 miljoen euro liet bouwen met overheidsgeld. Of hoe geld dat naar aids-campagnes moest gaan gebruikt werd om Cartier-pennen en damesondergoed te kopen. Of hoe meer dan een miljard dollar werd witgewassen door een carrousel tussen 11 overheidsinstanties, acht universiteiten en honderden bedrijven en netbedrijven.

Het zijn maar een paar voorbeelden van de gevallen van corruptie die aan het licht kwamen dankzij Mexico’s vrijheid van informatiesysteem. Nu wil president Andrés Manuel López Obrador, die claimde “de historische man te zijn die het land gaat bevrijden van de corruptie”, die INAI afschaffen. Hij zegt dat het systeem te duur is en er niet in is geslaagd een einde te maken aan corruptie.

Voor een generatie hervormers was het systeem van vrijheid van informatie een mijlpaal in de transformatie van Mexico van een autoritaire staat. Het instituut was een van de vele onafhankelijke instanties die werden opgericht om verkiezingen te organiseren, mensenrechtenschendingen te onderzoeken en anderszins te dienen als controle op het machtige presidentschap.

“Het was allemaal een farce”

Isopix

Maar López Obrador, een populist met linkse wortels, beweert dat de overgang naar democratie grotendeels een schijnvertoning is geweest, die een egoïstische elite ten goede komt en de armen verwaarloosd. “Al deze administratieve structuren zijn opgezet om een ​​strijd tegen corruptie te simuleren, om transparantie te simuleren, om te simuleren dat er geen straffeloosheid zou zijn”, vertelde hij aan verslaggevers. “Het was allemaal een farce.”

De Mexicaanse transparantiewet lijkt op de Amerikaanse Freedom of Information Act. Maar het Mexicaanse systeem werkt doorgaans sneller. De autoriteiten moeten bijvoorbeeld over het algemeen binnen 30 dagen op verzoeken reageren. En het wordt beheerd door een instituut (de INAI dus) dat de overheid kan overrulen.

De transparantiewet en INAI zijn een game-changer geweest in een land waar de autoriteiten lange tijd zelfs de meest voor de hand liggende informatie achterhielden zoals cijfers over moordzaken, slachtoffers van aardbevingen en de reserves van de centrale bank. Plots konden burgers het aantal overheidsmedewerkers, hun salarissen en zelfs de gastenlijst voor het verjaardagsfeestje van een Mexicaanse president te weten komen. Sinds het systeem van de grond kwam, is het aantal informatieverzoeken explosief gestegen, van ongeveer 50.000 tot meer dan 230.000 per jaar.

Verslaggevers hebben het transparantiesysteem gebruikt om enkele van de grootste schandalen van Mexico van de afgelopen twee decennia aan het licht te brengen. Naast het helpen blootleggen van corruptie, heeft het systeem voor vrijheid van informatie onderzoekers in staat gesteld de diepten van de mensenrechtencrisis in Mexico te doorgronden.

In 2014 raakte verslaggeefster Alejandra Guillén “geobsedeerd” door de massagraven in haar thuisstaat Jalisco. Veel van de niet-gemarkeerde sites waren gevuld met de overblijfselen van mensen die waren verdwenen tijdens de drugsoorlog. Guillén bestookte lokale en nationale overheidskantoren met bijna 200 verzoeken om informatie. In samenwerking met de onderzoekslocatie Quinto Elemento Lab documenteerde ze zo bijna 2.000 clandestiene graven.

De zes huizen van Irma

Maar president López Obrador stelt dus dat Mexico niet langer een transparantie-instituut nodig heeft. “Als we permanente communicatie hebben en het recht op informatie garanderen, komt alles goed”, zei hij vorige maand tegen verslaggevers. “Daarom, zou ik zeggen, hebben we dit apparaat, dat zo veel kost niet nodig.” De honderden miljoenen dollars die zijn begroot voor het INAI en andere onafhankelijke agentschappen, zei hij, zouden beter besteed kunnen worden aan onderwijs, gezondheidszorg of sociale programma’s.

López Obrador en zijn aanhangers betogen dat INAI de illusie van transparantie geeft aan een politiek systeem dat wordt gedomineerd door gewetenloze ambtenaren en hun rijke bondgenoten in privézaken. “Ondanks zijn bewonderenswaardige institutionele opzet van transparantie, blijft Mexico een van de meest corrupte landen ter wereld”, schreef de academicus Irma Eréndira Sandoval Ballesteros in het boek Troubling Transparency uit 2018. Ze is nu de minister van openbaar bestuur van López Obrador. En niet onbesproken. Door gebruik te maken van INAI kon een journalist vorig jaar achterhalen dat ze in amper 10 jaar tijd zes vakantiehuizen kocht met cash geld – voor een bedrag dat onhaalbaar lijkt met de twee weddes van het gezin. Bovendien zijn die eigendommen zes keer meer waard dan het bedrag dat de minister aangeeft bij de belastingen.

Autoritaire neigingen

Critici beweren dat de aanvallen op het INAI en de andere onafhankelijke instanties de autoritaire neigingen laten zien van een president die regelmatig de pers en de oppositie uitscheldt en onbetwist regeert over zijn eigen politieke partij, die het Nationale Congres controleert.

Ironisch genoeg hebben de onafhankelijke instellingen die López Obrador nu bekritiseert hem geholpen om het presidentschap te bekleden. Een van hen, het Instituto National Electoral (INE), opgericht in 1990, schrapte het systeem van ongebreidelde fraude dat oppositiekandidaten ervan had weerhouden een ambt te winnen. Ondertussen maakten journalisten die gebruik maakten van de vrijheid van informatieverzoeken de burgers meer bewust van corruptie. En López Obradors belofte om corruptie te beëindigen gaf hem een overweldigende overwinning in 2018.

Maar in 2019, zijn eerste volledige ambtsjaar, waren er 46 procent meer oproepen tot het INAI door burgers aan wie informatie werd geweigerd door bureaucraten dan in het voorgaande jaar.

Meer
Markten
Mijn Volglijst
Markten
BEL20