From hero to zero: hoe de AstraZeneca-saga uitdraaide op een soapserie

Isopix

Het coronavirusvaccin van AstraZeneca zou de wereld van de pandemie verlossen: een goedkope, gemakkelijk toe te dienen inenting die niet alleen burgers van rijke landen zou beschermen, maar ook die in de meest kwetsbare landen. Het is enigszins anders aan het uitdraaien. De AstraZeneca-saga lijkt steeds meer op een soapserie. Hoe kon het zover komen?

Het vaccin, een samenwerking tussen onderzoekers van de Universiteit van Oxford en een van ’s werelds grootste farmaceutische bedrijven, is van in het begin geplaagd door misstappen. Eerst was er een hoop verwarring over de resultaten van de fase 3-testen. Vervolgens uitgestelde leveringen. Daarna meldingen van zeldzame bloedstolsels bij een handvol gevaccineerden. En deze week kwam de suggestie dat de resultaten van een studie naar de effectiviteit van het coronavaccin van AstraZeneca mogelijk gebaseerd is op verouderde data.

Als de introductie van het AstraZeneca-vaccin anders was aangepakt, zou het inmiddels veel breder beschikbaar kunnen zijn geweest, waardoor een nieuwe golf van dood en ziekte die levens over de hele wereld bedreigt voor een stuk vermeden had kunnen worden. Landen die het vaccin op grote schaal hebben gebruikt, zoals Groot-Brittannië, tonen wel degelijk dat het vaccin van AstraZeneca een dramatische daling van het aantal ziekenhuisopnames en sterfgevallen inhoudt. Maar het vertrouwen van het publiek in het vaccin van het bedrijf heeft een grote klap gekregen, waardoor de acceptatie ervan is ondermijnd en de strijd tegen de pandemie is vertraagd. Opiniepeilingen suggereren dat de publieke bereidheid om een ​​AstraZeneca-vaccin te krijgen afneemt. Nergens zijn de gevolgen daarvan duidelijker dan in Europa, dat zwaar gokte op het vaccin van AstraZeneca, maar tot nu slechts een derde heeft gekregen van wat was beloofd.

Een golf van hype

Het AstraZeneca-vaccin zorgde al vorig voorjaar voor een golf van hype. Een artikel op de voorpagina in de New York Times stelde dat het Oxford-vaccin alle anderen voor was. Oxford-wetenschapper Sarah Gilbert zei op dat moment dat ze voor 80 procent zeker was dat het vaccin zou werken – en dat was voordat één enkele persoon een injectie had gekregen in een klinische proef.

Vanaf het allereerste begin stuurde de Oxfordgroep het ene persbericht na het andere, opscheppend over hoe geweldig goed alles wel ging. Het team dat het vaccin ontwikkelde, kwam daardoor arrogant over voor veel wetenschappers aan beide zijden van de Atlantische Oceaan.

Adrian Hill, een belangrijk lid van het Oxford-team dat het vaccin ontwikkelde, heeft die vroege communicatie over het vaccin altijd verdedigd. ‘Virologen voorspelden dat een coronavirusvaccin binnen 12 tot 18 maanden klaar kunnen zijn. We waren het daar niet mee eens. We zeiden dat we het klaar zouden hebben voor september. Als dat opschepperig is, spijt het me, maar het klopte wel’, zei Hill in een interview.

Maanden voorsprong

Hill en zijn collega’s beschouwden hun werk als een wereldwijde oplossing – niet alleen als eentje voor rijke landen. AstraZeneca zei dat het geen winst zou nastreven. Het zette de prijs op nog geen 4 euro per schot – amper een vijfde van wat van sommige van zijn concurrenten zei te gaan aanrekenen. Het vaccin zou ook in gewone koelkasten kunnen worden bewaard, in tegenstelling tot die van Pfizer-BioNTech en Moderna, waardoor ze gemakkelijker toe te dienen zijn in ontwikkelingslanden met kwetsbare gezondheidssystemen.

In mei, maanden voordat rivaliserende vaccinproducenten Moderna of Pfizer-BioNTech grote klinische onderzoeken lanceerden, kondigden Oxford en AstraZeneca aan dat ze hun vaccin bij 10.000 mensen in Groot-Brittannië zouden testen. Kort daarna kondigden de Verenigde Staten aan dat het tot 1,2 miljard dollar zou uitgeven voor 300 miljoen doses van het bedrijf die in oktober beschikbaar zouden komen – de grootste aanvankelijke Amerikaanse bestelling voor een vaccin. Op 13 juni kondigde de Inclusive Vaccine Alliance (Duitsland, Frankrijk, Italië en Nederland) een deal aan voor tussen de 300 miljoen en 400 miljoen doses van de Oxford/AstraZeneca-prik, een deal die in augustus zou worden geïncorporeerd in de algemene EU-aankoopstrategie.

Isopix.

Maar voordat injecties in Europa en de Verenigde Staten konden worden toegediend, zou het AstraZeneca-vaccin moeten worden getest in een proef met 30.000 personen, een keuze die wetenschappers maakten om ervoor te zorgen dat meerdere vaccinonderzoeken ongeveer vergelijkbaar zouden zijn – en groot en divers genoeg om adequaat te meten hoe veilig en werkzaam het vaccin was bij een grote groep mensen, inclusief ouderen en groepen die het hardst door de pandemie werden getroffen.

Verwarrend én tegenstrijdig

Dat ging niet van een leien dakje. Zeldzame neurologische symptomen traden op bij drie mensen, van wie er twee doses van het onderzoeksvaccin kregen, waardoor proeven wereldwijd werden opgeschort om te onderzoeken of deze mogelijk door het vaccin waren veroorzaakt. Er werd geen bewijs van een verband gevonden, maar het vertraagde wel de proeven.

Toen kregen sommige deelnemers aan het Britse proefprogramma onverwachts een eerste dosis die slechts half zo sterk was als aanvankelijk gepland, en de uitleg over waarom het gebeurde, was verwarrend, tegenstrijdig en kwam langzaam naar voren. Het probleem leek verband te houden met een Italiaanse onderaannemer die een andere techniek gebruikte om het actieve ingrediënt van het vaccin te meten. Hill zei dat onderzoekers de goedkeuring van de toezichthouders kregen om een ​​nieuwe dosis aan proefpersonen te geven, en beweerde zelfs op dat er geen vergissing was gebeurd. ‘Het wordt gezien als een fout, maar eigenlijk is het een wetenschappelijke observatie’, luidde de uitleg.

Dat doseringsprobleem werd later een punt van verwarring toen het bedrijf in november de testresultaten aan de wereld publiceerde. In de groep met een halve dosis bleek de werkzaamheid van het vaccin tot 90 procent, vergeleken met 62 procent bij vrijwilligers die het volledige regime van twee doses kregen. De Oxford-wetenschappers gaven eerlijk toe dat ze niet konden verklaren waarom de onconventionele doseringsgroep superieure bescherming had.

Uiteindelijk werd duidelijk dat in plaats van een interval van vier weken tussen de injecties, sommige deelnemers in de groep met een halve dosis injecties hadden gekregen met een tussenpoos van drie maanden, wat het verschil had kunnen verklaren.

Waar zijn de 65-plussers?

Misschien wel het belangrijkste, zeggen sommige wetenschappers, is dat het AstraZeneca-team besloot geen nadruk te leggen op de rekrutering van ouderen voor hun eerste klinische onderzoeken in het Verenigd Koninkrijk, en dus kon er geen robuuste conclusie worden getrokken over hoe goed het vaccin mensen ouder dan 65 beschermde – de groep met het meeste risico op ernstige ziekte. Door het ontbreken van gegevens daarover hebben sommige Europese landen geadviseerd om geen doses van het vaccin aan oudere burgers te geven.

Isopix

Vooral Europa viel hard voor de beloften van AstraZeneca dat zijn vaccin een snelle, effectieve oplossing zou zijn, waardoor het vaccin het middelpunt zou worden van een collectieve aankoopstrategie die werd onderhandeld namens de 450 miljoen inwoners van de EU. De Europese Commissie zette zwaar in op AstraZeneca: 300 miljoen doses in een contract van half augustus, meer dan andere vaccins. Europese functionarissen verwachtten dat het vaccin van AstraZeneca als eerste klaar zou zijn. Maar toen de herfst overging in de winter – en een dodelijke tweede golf de zelfgenoegzaamheid wegspoelde – begon dat op een slechte gok te lijken.

De bom barst

Het vaccin van AstraZeneca werd pas eind januari goedgekeurd in de Europese Unie, zes weken later dan dat van de rivalen, op een moment dat een meer besmettelijke variant van het coronavirus zich over het continent verspreidde en elke dag telde. Naast de toch al vertraagde uitrol had AstraZeneca-topman Pascal Soriot een onwelkome verrassing voor de Europeanen: het blok zou eind maart geen 90 miljoen doses krijgen, maar zou er slechts 30 miljoen krijgen. Later zei het bedrijf dat de levering in het tweede kwartaal ook tekort zou schieten.

In Groot-Brittannië, dat het AstraZeneca-vaccin een maand eerder had goedgekeurd dan de Europese Unie, waren er geen leveringsproblemen. ‘Iedereen wordt een beetje emotioneel over die dingen’, vertelde Soriot aan de Italiaanse krant La Repubblica in een interview dat op 26 januari werd gepubliceerd. ‘Het is geen verplichting die we hebben ten opzichte van Europa. Het is een beste poging.’

Von der Leyen, die als voorzitter van de Europese Commissie de vaccinonderhandelingen had voorgezeten, legde nieuwe regels op die medicijnfabrikanten om toestemming moesten vragen voordat ze door de EU gemaakte vaccins buiten het grondgebied van het blok exporteerden. Italië dreigde AstraZeneca aan te klagen wegens contractbreuk.

Bloedstolsels en tegenstrijdige signalen

Maar terwijl Europa vocht om meer AstraZeneca te krijgen, ondermijnden leiders het vertrouwen van het publiek in het vaccin – een tegenstrijdig proces dat culmineerde in de stopzetting van vaccinaties twee weken geleden. In Denemarken, Duitsland, Noorwegen en elders ontdekten toezichthouders meldingen van ernstige of fatale bloedstolsels bij jonge mensen die doses van het AstraZeneca-vaccin hadden gekregen. Dat waren er maar een handjevol maar toezichthouders zeiden dat het statistisch significant was en stopten vaccinaties om de zaak te onderzoeken. Toen Duitsland stopte, deden de meeste andere landen hetzelfde, ook al smeekte de Europese Geneesmiddelenautoriteit en de Wereldgezondheidsorganisatie hen om door te gaan terwijl ze onderzochten.

Isopix

Ondertussen is overal het inenten met AstraZeneca hervat. Maar de tegenstrijdigheden blijven zich opstapelen. Neem bijvoorbeeld dit: aanvankelijk kwamen alleen inwoners jonger dan 65 jaar in aanmerking voor het vaccin in veel landen, omdat de gegevens voor ouderen zo schaars waren. Daarna breidde dat uit tot alle leeftijden. Maar nu wordt het in sommige landen alleen aan 55-plussers gegeven, omdat de bloedstolsels vooral bij jongere mensen werden opgemerkt.

Het vertrouwen is weg

Door dit alles heen is de Europese toezichthouder consistent geweest: de shot is veilig voor iedereen. Maar al dat heen en weer slingeren door individuele landen heeft de publieke perceptie beschadigd. Zelfs vóór de onzekerheid over de bloedstolsels, hadden leraren en vakbonden van medische werkers en de politie in meerdere landen vaccindoses van Pfizer geëist in plaats van AstraZeneca-doses. Aan de basis lag vooral een op sociale media verspreid gerucht dat het vaccin je een aantal dagen flink ziek maakte – in realiteit zijn er nauwelijks verschillen tussen de bijwerkingen van de momenteel gebruikte vaccins.

Volgens een enquête die vorige week werd gepubliceerd door het Elabe Institute, zei bijna 60 procent van de Fransen dat ze het AstraZeneca-vaccin niet vertrouwen, vergeleken met 25 procent die hetzelfde zei over dat van Pfizer. Uit peilingen in andere landen blijkt dat het vertrouwen vergelijkbaar is.

Door al die tumult hebben sommige landen hun AstraZeneca-aankopen zelfs afgezegd. Nieuw-Zeeland besloot om zijn AstraZeneca-bestelling niet te gebruiken en koos ervoor om uitsluitend te vaccineren met het vaccin van Pfizer en doses van andere fabrikanten te doneren aan landen. Zuid-Afrika verkocht zijn AstraZeneca-doses nadat onderzoekers concludeerden dat het slechts ‘minimale bescherming’ biedt tegen milde tot matige gevallen van Covid-19 veroorzaakt door de in het land ontdekte variant.

Andere landen zoeken nog steeds naar AstraZeneca-doses: Australië en Canada proberen meer te kopen. En de Verenigde Staten hebben vorige week een deel van hun voorraad naar Canada en Mexico gestuurd. In de Verenigde Staten redden ze het met drie vaccins die in toenemende mate beschikbaar zijn: Pfizer-BioNTech, Moderna en Johnson & Johnson. Er gingen al stemmen op om daar om het vaccin niet te gebruiken. De VS zou zijn voorraad bijvoorbeeld kunnen schenken Covax, een wereldwijd vaccininitiatief gekoppeld aan de WHO.

De jongste rel, waarin gesteld wordt dat de resultaten van een studie naar de effectiviteit van het vaccin van AstraZeneca mogelijk gebaseerd is op verouderde data, speelt zeker niet in de kaart van het bedrijf.

(jvdh)