De spectaculaire (en onheilspellende) heropleving van autoritarisme in heel Zuidoost-Azië

De Thaise politie staat klaar achter prikkeldraadspoelen om pro-democratische demonstranten in Bangkok te lijf te gaan. (Isopix)

De staatsgreep van 1 februari in Myanmar en de repressie die de junta daar momenteel voert, voelt als een flashback naar een Zuidoost-Aziatisch verleden, toen de regio ’s werelds speeltuin van dictators was. Maar de bloedige putsch is symptomatisch voor zowat heel Zuidoost-Azië. Nog niet zo lang geleden leek de democratie er in opmars. Maar na een korte periode van transformatieve revoluties is de regio weer volop aan het afglijden naar de autocratie.

Van Cambodja en de Filipijnen tot Maleisië en Thailand: de democratie kwijnt weg de jongste jaren in Zuidoost-Azië. Burgerlijke vrijheden zijn uitgehold. Hele politieke klassen zijn in ballingschap of zitten in de gevangenis. Onafhankelijke media worden het zwijgen opgelegd door leiders die willen dat er maar één stem wordt gehoord: die van henzelf.

Het resultaat varieert van democratie-vermoeidheid en autoritaire nostalgie in Indonesië en de Filipijnen, terwijl autoritaire consolidatie elders heeft plaatsgevonden, het meest dramatisch in Cambodja en Thailand en nu nog gewelddadiger in Myanmar. Het tijdperk van regionale sterke mannen – het zijn allemaal mannen – is teruggekeerd.

Dat was eind maart perfect te zien op een weelderig feest ter ere van de Dag van de Strijdkrachten in Myanmar. Buitenlandse hoogwaardigheidsbekleders in legerregalia brachten er een toost uit op hun gastheren in Naypyidaw, de bunkerhoofdstad gebouwd door het leger van Myanmar. Diezelfde dag schoot het Myanmarese leger, dat op 1 februari de macht heeft gegrepen, meer dan 100 eigen burgers neer. Verre van publiekelijk de wreedheid te veroordelen, poseerden de militaire vertegenwoordigers van de buurlanden – onder wie India, China, Thailand en Vietnam – grijnzend met de Birmaanse juntageneraals. Voor de nieuwe Myanmarese machthebber, generaal Min Aung Hlaing, was zijn putsch daarmee zo goed als gelegitimeerd.

Tien jaar geleden leek de regio een ander traject te volgen

De kans op een hernieuwde uitstroom van vluchtelingen uit Myanmar, in het hart van Azië, zou Zuidoost-Azië kunnen destabiliseren. Nu al verdringen duizenden de grens met Thailand, wat de vrees wekt dat ze Covid-19 zullen meenemen. Een geplande speciale bijeenkomst over Myanmar door de Associatie van Zuidoost-Aziatische Naties biedt weinig hoop op actie. Die consensusgedreven groep vermijdt zich te verdiepen in de interne aangelegenheden van leden. Eerdere onderhandelingen tussen regionale ministers van Buitenlandse Zaken over hoe de junta van Myanmar aan te pakken, leidde tot niks. Bovendien hebben veel leiders in de regio sowieso geen zin om democratische idealen hoog te houden.

Isopix

Democratisering krijgt trouwens wereldwijd een pak slaag. Driekwart van de mensen op aarde woont in landen waar de vrijheid afneemt, was een van de grimmige conclusies in het jaarverslag van Freedom House, de in Washington gevestigde prodemocratische denktank en waakhond. De heropleving van autoritarisme in Zuidoost-Azië maakt deel uit van die algehele terugtrekking en terugdraaiing.

Tien jaar geleden leek de regio nochtans een ander traject te volgen. Indonesië zou spoedig zijn eerste gewone president kiezen, en Maleisië zou een regeringspartij terzijde schuiven die door decennia van zelfverrijking steeds corrupter was geworden. De generaals van Thailand waren erin geslaagd om jarenlang geen staatsgreep te plegen. Zelfs in Vietnam voerde de communistische leiding liberaliseringen door.

De belangrijkste transformatie leek in Myanmar plaats te vinden. Het leger had het land geleid sinds een staatsgreep in 1962, waardoor het in armoede raakte. In 2015 sloten de generaals een machtsdelingsovereenkomst met een civiele leiding onder leiding van Daw Aung San Suu Kyi, de Nobelprijswinnares die 15 jaar onder huisarrest zat. President Barack Obama ging zelfs naar Myanmar om het begin van een vreedzame politieke overgang te heiligen. Maar lang heeft dat dus niet geduurd. Momenteel zit Aung San Suu Kyi opnieuw opgesloten in haar villa, en ze kijkt aan tegen een levenslange gevangenisstraf. Haar aanhangers worden gearresteerd en gemarteld.

Chinees geld biedt autoritaire leiders dekking

Myanmar is symptomatisch. Een groot deel van de rest van Zuidoost-Azië bevindt zich in een volwaardige democratische retraite. De leider van de laatste staatsgreep van Thailand, Prayuth Chan-ocha, is nog steeds de premier. Zijn regering heeft tientallen studentenbetogers, sommigen van hen zijn minderjarig, aangeklaagd voor obscure misdaden die lange straffen kunnen dragen. Thaise dissidenten in ballingschap zijn dood aangetroffen.

En na een korte onderbreking is het oude establishment van Maleisië ook weer aan de macht, inclusief mensen die betrokken waren in het 1Malaysia Development Berhad-schandaal, een van de grootste plunderingen van staatsfondsen die de wereld in een generatie heeft meegemaakt. Het harde optreden van Vietnam tegen afwijkende meningen zit in een hogere versnelling. In Cambodja heeft Hun Sen, de langst regerende leider van Azië, alle oppositie ontmanteld en de basis gelegd voor een politieke familiedynastie.

Isopix

President Rodrigo Duterte van de Filipijnen mag dan blijvend populair zijn, hij is ook verantwoordelijk voor duizenden buitengerechtelijke executies. Duterte is ook China in de armen gevallen. De groeiende economische voetafdruk van China in de regio, die samenvalt met het afgenomen Amerikaanse morele leiderschap, heeft lokale autoritaire leiders dekking geboden voor hun repressief beleid. Peking heeft ook een massa geld gepompt in Zuidoost-Aziatische landen met een slechte staat van dienst op het gebied van de mensenrechten, waardoor de kracht van westerse financiële sancties is verzwakt. Die Chinese hulp stelt landen als Cambodja in staat de dreigementen uit Washington en Brussel te negeren om politieke hervormingen door te voeren. En de buren van Myanmar, waaronder China en India, hebben het leger voorzien van oorlogswapens.

Maar met die wapens kan je geen populariteit kopen. In Myanmar lijkt senior generaal Min Aung Hlaing, de legerleider, de toewijding van het volk aan democratische verandering te hebben onderschat. Miljoenen Birmanen zijn tegen hem opgekomen en hebben zich ook aangesloten bij landelijke stakingen die bedoeld waren om het functioneren van zijn regering te stoppen.

Het verzet heeft de demografie aan z’n kant

Er is weinig reden om aan te nemen dat het leger zich zal terugtrekken. Maar het verzet heeft de demografie aan zijn kant. Zuidoost-Azië mag dan worden geregeerd door oude mannen, maar meer dan de helft van de bevolking is jonger dan 30 jaar. De hervormingen van Myanmar in het afgelopen decennium kwamen ten goede aan jonge mensen die gretig via het internet leerden hoe het er in de rest van de wereld aan toe gaat. En hoe ze dat internet kunnen gebruiken in hun strijd.

Isopix

Regionale verdedigers van de democratie, waaronder de belegerde dissidenten van het nabijgelegen Hongkong, hebben online de zogenaamde Milk Tea Alliance opgericht (Twitter heeft de beweging onlangs zelfs een eigen emoji gegeven). Op versleutelde apps wisselen ze tips uit om zichzelf te beschermen tegen traangas en kogels. Ze zijn ook gebonden door de onevenredige impact die de pandemie heeft gehad op jonge werknemers, in landen waar de inkomensongelijkheid groter wordt.

De jongeren van Zuidoost-Azië, digital natives, verachten inherent autoritarisme omdat het niet past bij hun democratische levensstijl. Ze zullen niet opgeven. We kijken dus wellicht aan tegen bijzonder woelige jaren in Zuid-Oost Azië.

De Filipijnse president Rodrigo Duterte (rechts) grapt tegen fotografen terwijl hij een door Israël gemaakt Galil-geweer vasthoudt dat hem werd gepresenteerd door de voormalige Filipijnse hoofddirecteur van de nationale politie Ronald ‘Bato’ Dela Rosa. (Isopix)

(jvdh)