De Amerikanen staan op punt The Merchant of Death, ’s werelds meest notoire wapendealer, cadeau te doen aan de Russen. Waarom?

De Verenigde Staten zouden van plan zijn om twee Amerikanen die in Rusland vastzitten – de basketbalster Brittney Griner en een voormalige marinier, Paul Whelan – te ruilen voor Viktor Bout, de fameuze Merchant of Death. Ondanks het feit dat bewezen werd dat Bout ’s werelds grootste illegale wapendealer was – hij leverde onder meer aan Al Qaida, de Taliban en de rebellen in Rwanda. Moskou probeert de man die door Nicolas Cage vertolkt werd in de film Lord of War al tien jaar vrij te krijgen. Waarom?

Kort na zijn veroordeling in 2011 op beschuldiging van onder meer samenzwering om Amerikaanse burgers te vermoorden, bracht de Russische wapenhandelaar Viktor Bout via zijn advocaat een uitdagend bericht over. “Mister Bout”, zei zijn advocaat, “gelooft niet dat dit het einde is.” Meer dan tien jaar later blijkt dat Bout, ondertussen 55, misschien gelijk had. Hij zit dicht bij een kans op een nieuw begin, ook al heeft hij minder dan de helft van zijn gevangenisstraf van 25 jaar uitgezeten.

De Verenigde Staten, die met Moskou onderhandelen over de vrijlating van twee Amerikanen die in Rusland gevangen zitten – de basketbalster Brittney Griner en een voormalige marinier, Paul Whelan – stelden vorige maand voor om hen te ruilen voor Bout. Officieel heeft Washington dat nog niet toegegeven, maar buitenlandminister Antony Blinken zei woensdag dat de Verenigde Staten “een substantieel voorstel” aan het Kremlin hadden gedaan. Hij weigerde details over een mogelijke ruil te bespreken en noemde Bout niet. Blinken zei dat hij verwachtte de kwestie in de komende dagen te kunnen bespreken met zijn Russische ambtgenoot, minister van Buitenlandse Zaken Sergej Lavrov.

Waarschijnlijk meest prominente Rus in Amerikaanse hechtenis

Russische functionarissen hebben aangedrongen op de terugkeer van Bout sinds zijn veroordeling in 2011 door een jury in New York op vier punten, waaronder samenzwering om Amerikaanse burgers te vermoorden. De aanklagers zeiden dat hij ermee had ingestemd om luchtafweerwapens te verkopen aan informanten van de DEA (Drugs Enforcement Administration) die zich voordeden als wapenkopers voor de FARC, de Revolutionaire Strijdkrachten van Colombia, die toen nog door de EU en de VS als een terroristische organisatie gold.

De toenmalige procureur-generaal, Eric Holder, noemde Bout “een van ’s werelds meest productieve wapenhandelaars”. Bout werd berucht onder Amerikaanse inlichtingenfunctionarissen onder de bijnaam “Merchant of Death” omdat hij jarenlang gevangenneming ontweek. Zijn “heldendaden” waren de inspiratie voor een film uit 2005, Lord of War, waarin Bout de inspiratie was voor het hoofdpersonage Yuri Olkov, vertolkt door Nicolas Cage.

Tegenwoordig is Bout waarschijnlijk de meest prominente Rus in Amerikaanse hechtenis en Rusland heeft immens veel moeite gedaan om hem uitgeleverd toe krijgen. Als Bout wordt teruggestuurd naar Rusland, zal dit waarschijnlijk het debat opnieuw doen ontbranden over de wijsheid van het deelnemen aan gevangenenruil voor Amerikanen die de Verenigde Staten beschouwen als “ten onrechte vastgehouden” – zoals het geval is met Griner en Whelan.

Bout werkte wellicht samen met de Russische inlichtingendienst

In interviews met journalisten heeft Bout herhaaldelijk beschuldigingen ontkend dat hij voor Russische inlichtingendiensten heeft gewerkt. Maar experts op het gebied van Russische veiligheidsdiensten, zeggen dat er sterke tekenen zijn – de opleiding van Bout, zijn sociale en professionele netwerken en zijn logistieke vaardigheden – dat hij lid is van, of in ieder geval nauw samenwerkte met de GROe (Glavnoje Razvedyvatelnoje Oepravlenije), de huidige Russische militaire inlichtingendienst. De GROe is minder bekend dan de KGB doordat het een bijzonder geheime organisatie is, waartoe zelfs de hoogst geplaatste politici geen toegang konden krijgen zonder uitgebreide veiligheidsscreening. De structuur van de GROe is niet veel gewijzigd sinds het Sovjettijdperk. Officieren van de GROe worden verantwoordelijk gehouden voor betrokkenheid bij diverse zaken, onder andere het neerhalen van Malaysia Airlines-vlucht MH17 (2014), de beïnvloeding van de Amerikaanse presidentsverkiezingen (2016) en de vergiftiging van Sergej en Joelia Skripal (2018).

Dat Bout werkte voor de GROe is ook de overtuiging van de VS en andere autoriteiten – en het verklaart de redenen waarom Rusland zo ijverig campagne heeft gevoerd om hem terug te krijgen.

Van een simpele soldaat uit Tadzjikistan tot een illegale wapendealer met een vloot van 60 vliegtuigen

Viktor Bout groeide op in Dushanbe, de hoofdstad van Tadzjikistan, tot zijn dienstplicht in het Sovjetleger op 18-jarige leeftijd. Na een termijn in het leger studeerde hij Portugees aan het Militair Instituut voor Vreemde Talen in Moskou, notoir als een rekruteringsvijver voor de Russische inlichtingendiensten. Hij werd uiteindelijk officier bij de luchtmacht. De Sovjet-Unie viel uiteen niet lang nadat Bout het leger had verlaten. Toen de Russische economie instortte en misdaadorganisaties bloeiden, verhuisde hij naar de Verenigde Arabische Emiraten en begon hij een vrachtbedrijf. Al snel had hij een vloot van 60 vliegtuigen.

Terwijl militaire voorraden van voormalige Sovjetstaten naar de zwarte markt lekten, leverde zijn cargo-imperium wapens aan rebellen, militanten en terroristen over de hele wereld. In het nieuwe tijdperk van privatisering in Rusland waren wapenhandelaren in staat om oude sociale, militaire en zakelijke netwerken uit het Sovjettijdperk te gebruiken, en ook om quasi ongecontroleerd shell companies (lege vennootschappen) op te zetten om transacties te verbergen.

Bout verkocht wapens aan Al Qaida, de Taliban en militanten in Rwanda. Volgens verschillende onderzoeken hebben hij en zijn medewerkers wapenembargo’s in Sierra Leone, de Democratische Republiek Congo en Algerije geschonden, waar hij wapens verkocht aan zowel de regeringstroepen als de rebellen die tegen hen vochten.

Bangkok 2008, einde van de rit

Bouts vermogen om te voorkomen dat hij gevangen werd genomen, maakten The Merchant of Death legendarisch onder westerse inlichtingenfunctionarissen. In 1995 dwongen de Taliban een van zijn vliegtuigen te landen in Afghanistan, namen de lading in beslag en zetten de bemanning gevangen. Bout en Russische functionarissen slaagden er op de een of andere manier in om de bemanning het land uit te krijgen. In 2003 vertelde hij The New York Times Magazine “ze werden geëxtraheerd”, en in 2012 meldde The New Yorker dat hij zei dat ze gewoon waren ontsnapt.

De Amerikaanse autoriteiten konden hem uiteindelijk in 2008 in Bangkok klissen. Bout ontmoette undercover agenten van de Drug Enforcement Administration waarvan hij dacht dat ze rebellen vertegenwoordigden van de FARC. De Thaise autoriteiten arresteerden hem ter plaatse. Hij werd in 2010 uitgeleverd aan de Verenigde Staten en twee jaar later werd hij veroordeeld tot 25 jaar.

In de jaren daarna hebben de Russische autoriteiten altijd de onschuld van Bout geclaimd en hem naar voren geschoven als een mogelijke ruil voor andere spraakmakende Amerikaanse en Oekraïense gevangenen die door Rusland worden vastgehouden. Bout stond centraal in een Russische campagne die zijn arrestatie als “oneerlijk” en “politiek gemotiveerd” heeft bestempeld.

Binnen vijf jaar is hij sowieso thuis

Woensdagavond vertelde de vrouw van Bout, Alla, aan het Russische staatspersbureau RIA Novosti dat noch zij, noch haar man iets hadden gehoord over zijn mogelijke uitwisseling. “We hebben gisteren aan de telefoon gesproken”, zegt ze volgens het persbureau. “We gaan er natuurlijk vanuit dat dergelijke onderhandelingen kunnen plaatsvinden, maar we praten er niet over, omdat hij noch ik informatie hebben.”

Oleg Morozov, een lid van het Russische parlement, de Doema, juichte de mogelijkheid van de terugkeer van Bout toe. “Viktor Bout is illegaal veroordeeld en wacht al jaren op hulp van de Russische staat”, zei hij tegen Ria Novosti. “Als er een kans is om zijn vrijlating te bewerkstelligen, dan moet die kans naar mijn mening worden benut.”

In het openbaar hebben Russische functionarissen beweerd dat Bout een ondernemer was die om politieke redenen ten onrechte het doelwit was. Hij is een soort cause celebre geworden in Rusland en “kunstwerken” die hij maakte in de gevangenis in de VS zijn vorig jaar in overheidsgebouwen in Moskou tentoongesteld.

De advocaat van Bout, Steve Zissou, zegt ondertussen dat als een ruil niet plaatsvindt, hij van plan is een motie in te dienen voor een vermindering van Bouts straf tot de tijd die hij heeft uitgezeten. Zelfs als hem dat wordt ontkend, kan Bout waarschijnlijk 12 maanden voor het einde van zijn termijn worden vrijgelaten in een immigratiefaciliteit. Dat betekent dat hij binnen vijf jaar sowieso thuis zal zijn.

Twee in Moskou tentoongestelde “kunstwerken” van Viktor Bout.
Meer
Markten
Mijn Volglijst
Markten
BEL20