Al decennia waarschuwen deskundigen dat uitbreiding NAVO Rusland zou provoceren tot oorlog

Er is geen ontkennen aan dat de Russische inval in Oekraïne een barbaarse daad is. Maar terwijl de gevechten in Oekraïne woeden, valt ook niet te ontkennen dat er twee versies van de werkelijkheid bestaan die aan de grondslag liggen van het conflict. De mening van het Kremlin is dat de veiligheidszorgen van Rusland in feite oprecht zijn en dat de uitbreiding van de NAVO naar het oosten door Russen wordt gezien als gericht tegen hun land. Of dat een valabel argument is of niet, laten we even terzijde: wat belangrijk is dat een pak deskundigen al decennia aan het waarschuwen zijn dat dit perspectief zou leiden tot een hoop miserie – en oorlog.

De meer wijdverbreide en bekende opvatting in het Westen is dat Rusland een expansionistische staat is en altijd is geweest, en dat zijn huidige president, Vladimir Poetin, de belichaming is van die essentiële Russische ambitie: het bouwen van een nieuw Russisch rijk. “Dit ging altijd over naakte agressie, over Poetins verlangen naar een imperium met alle mogelijke middelen”, zei president Joe Biden vorige week nog.

De tegengestelde mening stelt dat de veiligheidszorgen van Rusland in feite oprecht zijn en dat de uitbreiding van de NAVO naar het oosten door Russen wordt gezien als gericht tegen hun land. Poetin is al jaren duidelijk aan het maken dat als de uitbreiding wordt voortgezet, de Russen dat niet zouden pikken.

De Amerikaanse diplomaat George F. Kennan, de vader van de inperkingsdoctrine van de Koude Oorlog, waarschuwde in 1998 al voor uitbreiding van de NAVO. Ook de huidige CIA-directeur van Joe Biden, William J. Burns, is al aan het waarschuwen voor het provocerende effect van de uitbreiding van de NAVO op Rusland sinds 1995. Toen meldde Burns, destijds werkzaam op de Amerikaanse ambassade in Moskou, aan Washington: “Vijandigheid tegen de uitbreiding van de NAVO is hier bijna universeel voelbaar in het hele binnenlandse politieke spectrum.” En dat was vijf jaar voor Poetin aan de macht kwam.

De NAVO van toen is niet de NAVO van nu – maar de Russen zien dat toch een beetje anders

De Noord-Atlantische Verdragsorganisatie, of NAVO, is een militaire alliantie die in 1949 werd gevormd door de VS, Canada en verschillende Europese landen om de USSR en de verspreiding van het communisme in bedwang te houden. Tegenwoordig is de opvatting in het Westen dat het niet langer een anti-Russische alliantie is, maar in plaats daarvan een soort collectieve veiligheidsovereenkomst vormt die erop gericht is haar leden tegen agressie van buitenaf te beschermen en een vreedzame bemiddeling bij conflicten binnen de alliantie te bevorderen.

De NAVO erkende de soevereiniteit van alle staten en hun recht om een ​​bondgenootschap aan te gaan met welke staat dan ook, en ging na verloop van tijd in op de verzoeken van Europese democratieën om zich bij het bondgenootschap aan te sluiten. Voormalige leden van het door de Sovjet-Unie opgerichte Warschaupact, dat een Sovjetversie van de NAVO was, werden in de jaren negentig ook bij de NAVO betrokken, en in 2004 volgden drie voormalige Sovjetrepublieken – Estland, Letland en Litouwen.

De westerse opvatting is dat het Kremlin geacht wordt te begrijpen en te accepteren dat de activiteiten van de alliantie, waaronder oorlogsspelletjes met Amerikaanse tanks in nabijgelegen Baltische staten en raketten die in Polen en Roemenië zijn gestationeerd – waarvan de VS zegt dat ze op Iran zijn gericht – in geen geval een bedreiging vormen voor de Russische veiligheid.

Maar het Kremlin denkt daar anders over. Toen de regering van president Bill Clinton besloot Polen, Hongarije en de Tsjechische Republiek aan de NAVO toe te voegen, schreef Burns dat de beslissing “op zijn best prematuur was en in het slechtste geval nodeloos provocerend”. Hij vervolgde: “Dit gaat een stempel drukken op de betrekkingen van Rusland met het Westen die nog tientallen jaren voelbaar zal zijn.”

“VS geleide inspanning om de NAVO uit te breiden is een beleidsfout van historische proporties”

In juni 1997 ondertekenden 50 vooraanstaande deskundigen op het gebied van buitenlands beleid een open brief aan Clinton, waarin stond: “Wij geloven dat de huidige door de VS geleide inspanning om de NAVO uit te breiden … een beleidsfout van historische proporties is” die “de Europese stabiliteit gaat verstoren”.

In 2008 schreef Burns, toen de Amerikaanse ambassadeur in Moskou, aan minister van Buitenlandse Zaken Condoleezza Rice: “De toetreding van Oekraïne tot de NAVO is de helderste van alle rode lijnen voor de Russische politieke elite (niet alleen Poetin). In meer dan twee en een half jaar van gesprekken met belangrijke Russische spelers, van idioten in de donkere uithoeken van het Kremlin tot de scherpste liberale critici van Poetin, heb ik nog niemand gevonden die Oekraïne in de NAVO ziet als iets anders dan een directe uitdaging aan Russische belangen.”

Analisten die Poetin al jaren volgen, zeggen dat Poetin in zijn buitenlands beleid gewoonlijk heeft gehandeld als een realist die onsentimenteel en amoreel de balans opmaakt van de machtsdynamiek tussen staten. Hij zoekt mogelijke bondgenoten die bereid zijn om de belangen van Rusland te overwegen – onlangs vond hij zo’n bondgenoot in China – en is bereid zijn toevlucht te nemen tot gewapend geweld wanneer hij denkt dat Rusland wordt bedreigd.

Maar soms heeft hij ook gehandeld op basis van zijn ideologische voorkeuren, waaronder zijn verzonnen geschiedenissen van Rusland. Af en toe handelde hij impulsief, zoals bij het veroveren van de Krim in 2014. Dat draaide goed uit voor hem. De annexatie van de Krim na de Oekraïense pro-democratische Maidan-revolutie in 2014 combineerde zowel een strategische noodzaak om de marinebasis aan de Zwarte Zee bij Sebastopol vast te houden als een nationalistische rechtvaardiging achteraf om de ingebeelde bakermat van het Russische christendom en een historische verovering van de tsaren terug te brengen in de schoot van het moederland.

Heeft uitbreiding van NAVO naar het oosten de veiligheid van Europese staten vergroot of ze juist kwetsbaarder gemaakt?

De rampzalige beslissing om Oekraïne binnen te vallen, zal wellicht niet zo goed voor Poetin uitdraaien. Zijn gevoel van Ruslands onveiligheid ten opzichte van een veel machtiger NAVO is oprecht, maar tijdens de huidige impasse over Oekraïne zijn Poetins recente verklaringen koortsiger en zelfs paranoïde geworden. Meestal een rationalist, lijkt Poetin nu zijn geduld te hebben verloren en wordt hij gedreven door zijn emoties.

Poetin kent genoeg geschiedenis om te erkennen dat Rusland in de 20e eeuw niet is uitgebreid – het verloor delen van Polen, Oekraïne, Finland en Oost-Turkije na de revolutie van 1917 – op uitzondering van een korte periode voor en na de Tweede Wereldoorlog, toen Stalin de Baltische republieken annexeerde en stukken van Finland, en gebieden van het interbellum Polen met Sovjet-Oekraïne verenigde.

Poetin was (en is) ongetwijfeld getraumatiseerd door het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991, het verlies van een derde van het voormalige grondgebied en de helft van de bevolking. In een oogwenk verdween de USSR en werd Rusland veel zwakker en kwetsbaarder voor rivaliserende grootmachten. Veel Russen zijn het met Poetin eens en voelen wrok en vernedering, samen met angst voor de toekomst. Maar daarom willen ze geen oorlog, zeggen Russische opiniepeilers.

Het probleem is dat leiders zoals Poetin die zich in het nauw gedreven en genegeerd voelen, kunnen toeslaan. Poetin heeft al gedreigd met “militaire en politieke gevolgen” als het momenteel neutrale Finland en Zweden proberen lid te worden van de NAVO. En het valt ook niet te ontkennen dat paradoxaal genoeg de NAVO kleine landen aan de grens met Rusland in gevaar heeft gebracht die ernaar streven om zich bij het bondgenootschap aan te sluiten. Zoals bijvoorbeeld Georgië in 2008 leerde. Het is dus zeker een pertinente vraag of de opmars van de NAVO naar het oosten de veiligheid van Europese staten heeft vergroot of ze juist kwetsbaarder heeft gemaakt.

(mah)

Meer
Markten
Mijn Volglijst
Markten
BEL20