80 jaar geleden deze week: hoe in meeting van amper anderhalf uur dood van 11 miljoen mensen minutieus werd gepland

Het is wellicht de meest verschrikkelijke manifestatie van Deutsche Gründlichkeit: het plannen van de Holocaust duurde amper 90 minuten. Op 20 januari 1942 ontmoetten 15 hoge functionarissen van de nazi-bureaucratie elkaar in een villa aan de Wannsee aan de westelijke rand van Berlijn. Er werden hapjes geserveerd die werden weggespoeld met cognac. Er stond maar één punt op de agenda: “De organisatorische, logistieke en materiële stappen voor een definitieve oplossing van het Jodenvraagstuk in Europa.” Het was de vergadering die meer dan 6 miljoen mensen het leven zou kosten.

Tachtig jaar na de beruchte Wannsee-conferentie die de Endlösung der Judenfrage minutieus in kaart bracht, blijft de bureaucratische efficiëntie ervan angstaanjagend. De nazi’s hadden grote plannen: elf miljoen mensen moesten “verdwijnen”. De notulen die die dag zijn gemaakt en op 15 pagina’s zijn uitgetypt, verwijzen niet expliciet naar moord. Het is allemaal erg gecamoufleerde taal. Er worden termen gebruikt als “evacuatie”, “reductie”, “behandeling” en “genezing” – taken die over verschillende overheidsdiensten en hun “betrokken specialisten” werden verdeeld in het verslag.

Gediplomeerden met doctoraten

De Wannsee-conferentie documenteert de genocidale machinerie van de nazi-staat. De gastheer op die januaridag in 1942 was Reinhard Heydrich, de machtige chef van de veiligheidsdienst en de SS, die van Hermann Göring, Hitlers rechterhand, de leiding had gekregen over een “eindoplossing” en deze coördineerde met andere departementen en ministeries.

De mannen die Heydrich uitnodigde waren hoge ambtenaren en partijfunctionarissen. De meesten van hen waren in de dertig, negen van hen hadden een diploma in de rechten, meer dan de helft van hen had doctoraten behaald aan de unief. Toen ze bijeenkwamen rond een tafel met uitzicht op de Wannsee, was de genocide al aan de gang. De deportaties van Joden en massamoorden in oostelijke gebieden waren de herfst daarvoor begonnen, maar de bijeenkomst die dag legde de basis voor een massamoordmachinerie waarbij het hele staatsapparaat en uiteindelijk miljoenen Duitsers in verschillende rollen betrokken zouden zijn.

Eichmann notuleerde de “definitieve oplossing”

Adolf Eichmann, hoofd van de Reichszentrale für jüdische Auswanderung van het ministerie van Binnenlandse Zaken, die later de deportaties naar de vernietigingskampen zou organiseren, werd gevraagd om de vergadering te notuleren. Slechts één van de 30 exemplaren van zijn protocol van 15 pagina’s, in rood gemarkeerd als “geheim” op de eerste pagina, overleefde. Het werd na de oorlog ontdekt door Amerikaanse soldaten in de dossiers van het ministerie van Buitenlandse Zaken.

Het protocol van Eichmann vatte de reikwijdte van de taak samen in een gedetailleerde statistische tabel van Joodse bevolkingsgroepen in heel Europa, waaronder niet alleen de Sovjet-Unie, maar ook Engeland, Ierland en Zwitserland. “Met de juiste voorafgaande toestemming van de Führer is emigratie nu vervangen door evacuatie van de Joden naar het Oosten als een andere mogelijke oplossing”, aldus het protocol. “In de loop van deze definitieve oplossing van de Joodse kwestie zullen ongeveer 11 miljoen Joden in aanmerking worden genomen.”

Tot in de details geregeld

Het document legde vervolgens in enig detail uit hoe die uiteindelijke oplossing eruit zou zien. “Onder passend toezicht zullen de Joden op een geschikte manier voor werk in het Oosten worden gebruikt”, staat erin. “In grote arbeidskolommen, gescheiden door geslacht, zullen de Joden die in staat zijn om te werken naar deze regio’s worden gestuurd om wegen aan te leggen. Daarbij valt ongetwijfeld een groot deel af door natuurlijke reductie. Degenen die uiteindelijk overblijven, moeten een passende behandeling krijgen, want zij vertegenwoordigen ongetwijfeld de meest resistente delen.”

“De geëvacueerde Joden zullen eerst groep voor groep naar zogenaamde transitgetto’s worden gebracht, van waaruit ze verder naar het Oosten worden vervoerd”, ging het verder. “Met betrekking tot de manier waarop de uiteindelijke oplossing zal worden uitgevoerd in die Europese gebieden die we nu controleren of beïnvloeden, is er gesuggereerd dat de relevante specialisten van het ministerie van Buitenlandse Zaken zouden overleggen met de verantwoordelijke ambtenaar van de Sicherheitspolizei en de SD.”

Wat gebeurde met de 15 aanwezigen?

Het is de taal van bureaucraten, maar er was nooit enige twijfel over wat het document inhield: “De volledige eliminatie van de Europese Joden”, zoals Joseph Goebbels, Hitlers belangrijkste propagandist, in zijn dagboek schreef na het lezen van de notulen.

De 15 deelnemers aan de Wannsee-conferentie hebben allemaal op directe wijze deelgenomen aan de Holocaust. Sommigen voerden het bevel over of organiseerden moordcommando’s, anderen bouwden het wettelijke kader voor genocide. Zes van hen waren in 1945 overleden. Slechts twee van hen stonden na de oorlog terecht voor hun rol in de Holocaust. Eichmann werd in Israël geëxecuteerd na jarenlang ondergedoken te zijn geweest in Argentinië. Wilhelm Stuckart, co-auteur van de Rassenwetten van Neurenberg, werd in 1949 vrijgelaten.

Drie anderen werden berecht voor niet-gerelateerde misdrijven en kregen milde straffen. En vier werden helemaal niet vervolgd. Gerhard Klopfer, een hoge ambtenaar in de kanselarij van Hitler, werkte na de oorlog tientallen jaren als advocaat. Toen hij in 1987 stierf, publiceerde zijn familie een overlijdensadvertentie waarin “een vervuld leven werd gevierd dat in het voordeel was van iedereen die onder zijn invloedssfeer viel”.

Hoe de villa toch overeind bleef

Tegenwoordig ziet de villa met drie verdiepingen aan de oever van het meer, die ooit dienst deed als SS-pension en waar de Wannsee-conferentie werd gehouden, er aan de buitenkant grotendeels onveranderd uit. Ze ligt een eindje van de weg af in het midden van uitgestrekte tuinen en begroet bezoekers met een majestueuze portiek aan de voorkant en vier standbeelden van cherubijnen die langs het dak dansen. Decennialang worstelden de West-Duitse autoriteiten met het gebouw. Toen overlevenden de regering onder druk zetten om er een plek van te maken om meer te weten te komen over de Holocaust en de misdaden van de daders te documenteren, probeerden ambtenaren dat te torpederen. Sommigen zeiden dat ze bang waren dat het een bedevaartsoord voor oude nazi’s zou worden, anderen vonden het beter om de villa helemaal met de grond gelijk te maken zodat er niets van het horrorhuis zou overblijven.

Joseph Wulf, een joodse verzetsstrijder die ontsnapte aan de dood in Auschwitz en na de oorlog een gerespecteerd historicus werd, leidde de vroege campagne om de villa om te vormen tot een gedenkteken en historisch instituut. Wulf werd herhaaldelijk afgewezen en in een brief aan zijn zoon in 1974 sprak hij zijn wanhoop uit. Een paar maanden later pleegde hij zelfmoord. Tot de jaren 80 was de villa een jeugdherberg voor schoolreisjes. Pas na de hereniging, in 1992, werd het geopend als gedenkteken.

De villa waar de meeting plaatsvond. Isopix

(kg)

Meer
Markten
Mijn Volglijst
Markten
BEL20